डा.बल्लभ मणि दाहाल

१. झर्रोवादी आन्दोलनका सहभागी डा.बल्लभ मणि दाहाल नेपालका प्रसिद्ध भाषा वैज्ञानिकको नाउँ हो। सं.२०१३ सालमा बनारसबाट बालकृष्ण पोखरेलको नेतृत्वमा ‘नौलेा पाइलो’  भन्ने पत्रिका निस्केको थियो। ‘झर्रो नेपाली आन्दोलन’ भन्ने नामले परिचित भाषिक आन्दोलन त्यसै पत्रिकामार्फत आएको हो। बल्लभ मणि दाहाल पनि त्यस आन्दोलनका एकजना सहभागी हुनुहुन्थ्यो। बालकृष्ण पोखरेल, तारानाथ शर्मा, कोशराज रेग्मी, बल्लभ मणि दाहाल, […]

Mythological reality of Nāgmaɳi

Nāgmaɳi (& other maɳis) in mythology Nāgmaɳi (‘snake’s gem’ or ‘cobra pearl’) is repeatedly mentioned in the Hindu Puraɳas. There are many folk tales about it. Many people claim they have seen it and they have different stories about it. The hidden treasure in the Pashupati temple is reported to have the possession of not […]

Patterns of language endangerment in Nepal

Extinct Kiranti languages   1.1   This pattern of language endangerment is exhibited by a few Kiranti languages of the Himalayish Section of the Tibeto-Burman/ Sino-Tibetan language family. Another name of this pattern is language death. There are about 40 Kiranti languages spoken in Nepal. Hansson (Hansson, 1991) reports the disappearance of about 4 Kiranti languages, […]

गोरखा पत्रका ‘नयाँ नेपाल’ स्तम्भको समीक्षा

गोरखा पत्रमा ‘नयाँ नेपाल’ को जन्म १.    नेपाली भाषामा मात्र प्रकाशित हुने ‘गोरखा पत्र’ मा २०६४ साल साउन ४ गतेको निर्णय अनुसार नेपालका अरू मातृभाषामा पनि समाचार, सूचना र टिप्पणी प्रकाशित गर्ने एउटा स्तम्भ थपियो, जसमा प्राय दुई ओटा भाषाले दिनहुँ ठाउँ पाएको देखिन्छ ।   मातृभाषाको सङ्ख्या : राष्ट्रिय जनगणना र समाज भाषा वैज्ञानिक […]

पुराणको छोटो चिनारी

नेपाल र भारतको मुख्य धर्म हिन्दु भएकाले यी दुई देशको साहित्य, कला, संस्कृति, समाज र सोचाइ राम्ररी बुझ्न र व्याख्या गर्न हिन्दुहरूका रामायण र महाभारत जस्ता दुइटा महाकाव्य र पौराणिक साहित्यको अध्ययन नगरी सकिँदैन । पौराणिक साहित्य भन्नाले १८ ओटा पुराण र १८ ओटा उपपुराण बुझ्नु पर्छ । ‘पुराण’ शब्दको अर्थ ‘पुरानो’ हो । रङ्गाचार्यले […]

नेपाली भाषाको वर्तमान स्थिति

नेपाली भाषा आज अनेक भूमिकामा देखिन्छ :   १. अन्तरराष्ट्रिय भाषा सन १९९२ मा भारतीय संविधानको आठौँ अनुसूचीमा गाभिए पछि नेपाली भाषा नेपालको मात्र नभएर भारतको पनि संवैधानिक भाषा भएको छ (प्रधान १९९२ ई) । यस परिस्थितिले नेपाली भाषालाई नेपालको राष्ट्र भाषा मात्र नभएर अन्तरराष्ट्रिय भाषामा स्थापित गरेको छ । यस नयाँ भूमिकाले नेपाली भाषाको […]

नोवल किशोर राई

प्राध्यापक डा. नोवल किशोर राई मेरा घनिष्ठ मित्र हुन् । मैले उनको नाउँ पहिले सुनेँ कि उनलाई पहिले देखेँ भन्न सक्तिन । सं. २०२७ मा म त्रिभुवन विश्व विद्यालय कीर्तिपुरमा अर्थ शास्त्रमा एमए पढ्न आएको थिएँ । त्यस वेला डा. पार्थिवेश्वर प्रसाद तिमिल्सिना भर्खर सोभियत रुसबाट पिएचडी गरेर आउनु भएको थियो । कक्षामा उहाँ विद्यार्थीहरूलाई […]

“रेड कलर’ लाई नेपालीमा के भन्छन्?”

मेरा नातिनातिना ‘उनो’ खेली रहेका थिए । समुन्नतले मलाई सोध्यो, “बुवा, ‘रेड कलर’ लाई नेपालीमा के भन्छन्?’ झन्डै एक दशक अगाडि सम्पन्नले पशुपतिमा बाँदर देखाएर, “ममी, ऊ मङ्की” भनेको थियो । अनुभवले, “बुवा, ‘त्रिसट्ठी’ लाई ‘इङ्‌लिस’ मा के भन्छन्’ भनेर सोधेको थियो । भुवनहरि सिग्देलले लेखेको ‘मनका सयपत्री’ भन्ने संस्मरण नातिनातिनालाई पढ्न लगाएको; बुझ्दैनन् । […]

विदेशमा सिकेको

मैले देखेको पहिलो विदेश भारत हो । म भारतमा ध्वनि विज्ञानमा पिएचडी गर्न पुणें सहरको डेक्‍कन कलेजमा गएको थिएँ । म त्यहाँ दुई वर्ष बसेँ । डेक्‍कन कलेजमा मैले धेरै कुरा सिकेँ भन्ने कुरो मैले ‘गुरु परम्परा’, ‘बालुवामा पानी’, ‘पुस्तकालयको महत्त्व’ र ‘ठूल्दाइ’ जस्ता अनेक निबन्धमा लेखिसकेकाले म ती कुरा यहाँ दोहोर्‍याउँदिन । ती निबन्धहरूमा […]

सेती महाकालीको फन्को : नौ मुठे गाईको दूधको तन्को

सेती र महाकाली अञ्चलमा बोलिने नेपाली मातृभाषाहरूको सर्वेक्षण गर्ने जिम्मा पाएर म २०६९ साल असार १७ गते काठमाडौँबाट यती विमानमा उडेर कैलाली जिल्लाको धनगढीमा ओर्लेँ । मेरा साथमा प्राध्यापक डा. चूडामणि बन्धु पनि राजी र राउटे भाषाको सर्वेक्षण गर्न जानु भएको थियो । काठमाडौँमा त्यति वेला निकै गर्मी नै थियो, तर धनगढीमामा ओर्ले पछि सम्झेर […]