Author Archives: Madhav P Pokharel

About Madhav P Pokharel

Professor Emeritus (Linguistics), Tribhuvan University Chief Editor: जगदम्बा नेपाली साहित्यको बृहत् इतिहास [Jagadamba Comprehensive History of Nepali Literature] (Ongoing project) President: Nepal Development Research Institute (NDRI) Japan Foundation Fellow (1994-95 and 2009-2010) President: Linguistic Society of Nepal (2000-2001)

संस्कृतलाई कसरी लोकभाषा बनाउने?

संस्कृत भाषा र वाङ्‍मय नेपाली लोकमा नङमासु भएर मिलेको छ

(पहिलो, दोस्रो, गण्डकी, पाँचौँ, कर्णाली, र सातौँ प्रदेशमा प्रस्तुत)

  • जुन भाषा र त्यस भित्रको साहित्य, संस्कृति र दर्शनको उपयोग नगरी लोकको कुनै पनि सांस्कृतिक गतिविधि पुरा हुँदैन, लोकभाषा भनेको त्यही हो ।
  • ‘लोकभाषा’ को योउ परिभाषा अनुसार ‘संस्कृतलाई कसरी लोकभाषा बनाउने?’ भन्ने यो विषय नै बेठिक हुन्छ, किन भने संस्कृत उहिल्यैदेखि नेपाल र नेपालीहरुको अनिवार्य लोकभाषा छँदै छ । भई रहेकालाई के बनाउने? हाम्रो समस्या चाहिँ के छ भने, नेपालको संस्कृत विश्वविद्यालय, नेपालका संस्कृत विद्यालय, ‘जयतु संस्कृतम्’ जस्ता नेपालमा संस्कृतको प्रभाव लोकमा सर्वत्र भएको देख्न चाहने संस्था र संस्कृत पढेका विद्वानहरुले र संस्कृतको उत्थान भएको देख्न चाहने स्वतन्त्र व्यक्ति र संस्थाहरुले ‘संस्कृत नेपाली लोकमा संस्कृतको पठनपाठन सुरु हुनु भन्दा धेरै अघिदेखि नै माटो, पानी, घाम, हावा र रगत मिसिए झैँ हामीले चालै नपाई स्वायत्त रूपमा चली रहेको पहिले आफुले चाल पाउनु परेको छ र लोकलाई त्यो सुइँको दिएर नेपाली समाजको उत्थानमा कसरी मनवचनकर्मले निस्वार्थ भावले अहोरात्र खट्नु परेको छ भन्ने कुरो चाल पाउनु र अभियान बनाउनु मात्र आवश्यक छ ।
  • नेपालमा मागधी, अर्धमागधी, शौरसेनी र खस प्राकृतबाट बनेका २० ओटा जति भारोपेली मातृभाषाहरु २० ओटा मातृभाषाका शब्दहरुको व्युत्पत्ति र इतिहास केलाउन संस्कृत भाषाकै कोश र व्याकरण नजानी हुँदैन ।
  • यी भारोपेली भाषा मात्र होइन, सातौँ शताब्दीमा बनेको तिब्बती लिपि पनि थोङ्‍मी सम्भोटाले संस्कृतकै वर्णमालाबाट बनाएका हुन् । नवौँ-दसौँ शताब्दी पछि पश्चिम तिब्बतमा तिब्बती भाषाको विकास गर्न संस्कृतकै सहारा लिइयो, संस्कृतका अनेक बौद्ध ग्रन्थहरु तिब्बती भाषामा अनुवाद गरियो । त्यो अनुवाद कस्तो आदर्श र यान्त्रिक रूपमा गरियो भने, तिब्बतीको खास शब्दका लागि संस्कृतको खास शब्द मात्र चलाउने थिति बाँधियो । त्यसको परिणाम के भयो भने, मुसलमान शासकहरुको आक्रमणले भारतमा नभेटिने संस्कृत ग्रन्थ तिब्बतीमा मात्र पाइए र ती ग्रन्थबाट संस्कृतमा अनुवाद गर्दा जुन शब्दबाट तिब्बतीमा अनुवाद गरिएको थियो, संस्कृतको त्यही शब्द फर्कियो । यसरी संस्कृतको मूल ग्रन्थ जस्ताको तस्तै भेटियो । यसरी संस्कृतसँग तिब्बती भाषा अर्कै किसिमले नङमासु भएर मिलेको छ ।
  • नेपाल मात्र होइन, समस्त भारतीय उपमहाद्वीपका भाषामा व्यक्ति र संस्थाका नाम संस्कृतमै राख्ने चलन छ ।
  • नेपालीले छोराछोरीको नाम राख्ता र आदर्श व्यक्तिको उदाहरण दिँदा संस्कृत वाङ्मयकै पुराणका आदर्श पात्रहरुका नाम रोज्छन् अनि कसैलाई गाली गर्दा पनि पुराणैका खलपात्रहरुका नाउँ र उदाहरण दिन्छन् ।
  • पुराणका नाम मन नपराएर राम्रा अर्थ भएका नाम राख्न मन गर्नेले पनि राम्रा नाम खोज्न कि संस्कृत जान्नेलाई सोध्छन्, कि संस्कृतका कोश पल्टाउँछन्, कि आफुले राखेको राम्रो नामको अर्थ संस्कृतमा राम्रो होला भनेर नजानी राख्छन् ।
  • आफ्नो भाषा अलिक पाखे र खुँजेली नदेखियोस् भनेर आफ्नो बोली शिष्ट बनाउन मानिसहरु नेपाली शब्दलाई संस्कृत शब्दले साट्छन् ।
  • मानक लेख्य नेपालीमा नेपाली शब्दलाई संस्कृत शब्दले साट्ने प्रक्रिया अझ बढ्छ, त्यसैले लेख्य नेपालीमा कथ्य नेपालीमा भन्दा संस्कृत शब्दको प्रतिशत बढ्छ ।
  • आफ्नो भाषण र लेखको भाषा बढ्ता आदर्श र सुमधुर बनाउन मानिसहरुले झन झन मातृभाषाका शब्दहरु संस्कृत शब्दले साट्तै जान्छन् ।
  • आत्मपरक निबन्धमा भन्दा वस्तुपरक प्राज्ञिक प्रबन्धहरुमा संस्कृत शब्द र संस्कृत व्याकरणको समास धेरै प्रयोग गर्ने चलन छ ।
  • संस्कृत दक्षिण एसिया र दक्षिण पूर्वी एसियाको जुनसुकै मातृभाषा (थाई, कम्बोडियाली, मलेसियाली, इन्डोनेसियाली, लाओसी, आदि) को वैज्ञानिक, प्राविधिक र पारिभाषिक शब्दावलीको स्रोत भाषा हो । त्यसैले यहाँका प्राविधिक भाषामा संस्कृत शब्दको छिरोलो हुने प्रवृत्ति छ ।
  • चिनियाँ, कोरियाली, जापानी र मङ्गोलियाली जस्ता भाषामा बौद्ध साहित्यका पारिभाषिक शब्द संस्कृतकै तत्सम, तद्भव र रूपानुवाद गरेर बनाइएका पाइन्छन् ।
  • संसारभरका भारोपेली भाषामा पनि संस्कृत भाषासँग मिल्ने असङ्ख्य शब्द पाइने अनि समस्त पूर्वी एसियाली र दक्षिणपूर्व एसियाली भाषामा संस्कृत भाषाका शब्दहरुको अनिवार्यता देखेर नै आज भन्दा झन्डै ९० वर्ष अगाडि जयपृथ्वी बहादुर सिंहले संस्कृतलाई समस्त युरेसिया (युरोप र एसिया) को सम्पर्क भाषा बनाउनु पर्छ भन्ने प्रस्ताव राखेका थिए ।
  • कवितामा संस्कृत शब्दको सबभन्दा धेरै प्रयोग हुन्छ । गद्य कवितामा पनि अनुपात बढ्तै हुन्छ भने, पद्यमा संस्कृत शब्दको अनुपात एकदम बढ्ता हुन्छ ।
  • कुनै नेपाली कविसँग संस्कृत शब्द भण्डार र शब्द निर्माण शक्ति जति धेरै हुन्छ, त्यसै सामर्थ्यले कविलाई चाहिने वैकल्पिक पर्यायहरु दिने कामधेनुको काम संस्कृतले नै गरेको छ ।
  • आफ्नो राजनीतिक स्वार्थका लागि संस्कृतको रातोदिन विरोध र खेदोपिछो गर्ने प्राय नेपालीहरुको नाम अनिवार्य रूपमा संस्कृतमै हुन्छ । धेरैजसो नेपालीको नाम संस्कृतमा भए पनि थर चाहिँ नेपालीमा हुन्छ, तर संस्कृतको राजनीतिक विरोध गर्ने कसै कसैको त छेत्री बाहुनलाई पनि जित्ने गरी थर पनि संस्कृतमा हुन्छ ।
  • संस्कृतको राजनीतिक विरोध गर्न बोलिएका भाषण र लेखिएका लेखहरु संस्कृत शब्द नै नचलाई पुरा भए त, मरिजाउँ !
  • संस्कृत भाषा, संस्कृत वाङ्मय र संस्कृत वेद, पुराण, आयुर्वेद, दर्शन र लोकाचार र त्यसका शब्दावली नै समस्त दक्षिण एसियालाई घनिष्ठ एकताको सूत्रमा बाँध्ने अनिवार्य परिचायक शक्ति हो ।
  • यस क्षेत्रमा सबै जातिका लोक कथामा संस्कृतकै पौराणिक साहित्यका कथानकहरुलाई आत्मीकरण गरिएको हुन्छ ।
  • यस क्षेत्रका सबै जातिको लोक विश्वासमा संस्कृत दर्शन र पौराणिक वाङ्मयले काम गरेको छ ।
  • गाउँठाउँका नेपालीहरुलाई अलिअलि जरिबुटीको ज्ञान नहुने गाउँले नेपाली नै हुँदैन । आयुर्वेद र त्यो लोकौषध ज्ञानको घनिष्ठ साइनो छ ।
  • संस्कृतका सबै पुराणहरु लिपिबद्ध गरेका लोक साहित्य नै हुन् ।
  • जातजाति, छुवाछुत, लोक ज्ञान, लोक विद्या, लोक विश्वास, देवीदेउता, मठमन्दिर, चाडबाड जानेर अथवा नजानेर लोकले संस्कृत वाङ्‍मयसँगै जोड्ने गरेको छ ।
  • संस्कृत भाषा नजानी नेपालका ऐतिहासिक अभिलेखहरु बुझ्नै सकिँदैन, त्यसैले संस्कृत भाषा नजानी नेपालको इतिहासको ज्ञान पुरै हुँदैन ।
  • नब्बे प्रतिशत नेपालीहरु (८१ प्रतिशत हिन्दु र १०.७ प्रतिशत मध्ये अधिकांश बौद्ध) संस्कृत नभए, जन्मन, मर्न, न्वारन गर्न, बिहेबटुलो गर्न, पूजाआजा गर्न र चाडबाड मनाउनै पाउँदैनन् ।

संस्कृतलाई लोकको झन नजिक कसरी पुर्‍याउने?

(गण्डकी प्रदेशमा प्रस्तुत)

  • आय आर्जनको बाटो कसरी बनाउने (संस्कृत पढ्ने र राष्ट्र तथा लोकलाई ( उपयोगी कसरी बनाउने?
  • नेपाली तीर्थहरुका माहात्म्यहरु संकलन गरेर ‘नेपाल पुराण’ लेखाउने (नेपाली, संस्कृत, लोक भाषा, हिन्दी र अङ्ग्रेजीमा)। त्यसमा नेपाली लोक कथा, लोक गाथा, लोक देवता, लोक तीर्थ, लोक विश्वास, तीर्थ सम्बन्धी किंवदन्ति र माहात्म्य (गद्यपद्य मिलाएर)।
  • तीर्थ यात्रा घुम्ती बस सेवा सुरु गर्ने,
  • व्यक्ति र संस्थाका राम्रा नाम (न्वारनका नाम) सेवा शुल्क लिएर राखी दिने लोक सेवा गर्ने
  • सबै प्रदेश र पालिकाका मातृभाषामा शब्द कोश बनाउन प्रेरणा दिएर शब्दको व्युत्पत्ति खोज्न सघाई दिने
  • अखबारमा आउने अशुद्ध संस्कृत शब्दको खण्डन गरेर यो नियमले त्यसको शुद्ध रूप यस्तो हुन्छ भनेर सिकाउने लेख छपाउने
  • विदेशी भाषामा चलेका नेपाली संस्थाहरुका नाम नेपाली अथवा संस्कृतमा लेखाउने अभियान चलाउने र वैकल्पिक नामको सुझाव दिने
  • नेपालीहरु नाम राख्न संस्कृत पुराणहरुका आदर्श पात्रका नाम अथवा राम्रो अर्थ लाग्ने शब्दहरु खोज्छन् । त्यो खाँचो पुरा गर्न नेपालीलाई राम्रा लाग्ने संस्कृत मिथकका आदर्श पात्रका छोटा छोटा (अधिकतम १० हरफका) कथा सङ्कलन गरेर प्रकाशन गर्दा आय आर्जन पनि हुन्छ, संस्कृति जोगाउन संस्कृत वाङ्मयको उपयोग पनि हुन्छ ।
  • ‘नेपालीलाई मन पर्ने न्वारनका नाम’ भन्ने किताब निकाल्दा कति बिक्थ्यो होला र लेखकको नाम पनि कति चल्थ्यो होला !
  • ‘भाषा शिष्ट बनाउने संस्कृत शब्द’ भन्ने किताब लेखे हुन्छ । त्यहाँ नेपालीका आफ्ना ‘लोग्ने’ र ‘स्वास्नी’ जस्ता शब्दको साटो ‘श्रीमान्’ र ‘श्रीमती’ जस्ता संस्कृत शब्दको विकल्प दिन सकिन्छ ।
  • नेपाली भाषाका नेपालीमा प्रचलित पर्यायवाची संस्कृत शब्दमाला बनाएर प्रकाशित गर्न संस्कृतकै विद्वानले सघाउन सक्छन् ।
  • नेपाली वैज्ञानिक र प्राविधिक नव शब्दावलीमा संस्कृतकै धातु, प्रातिपदिक र व्याकरणको प्रयोग गरिन्छ । त्यस्ता नव शब्दावली पाणीनीय व्याकरण अनुसार शुद्ध छन् कि छैनन् भन्ने जाँच्ने र वैकल्पिक शुद्ध शब्द सुझाव दिने संस्कृतकै विद्वानको कर्तव्य हो । त्यो खाँचो पुरा गर्ने काम कसको होला, समीक्षा गरौँ !
  • नेपाली कविहरुका लागि अनुप्रास कोश बनाउने काम पनि बाँकी छ ।
  • ‘कल्याण’ (सत्कथा अङ्क) मा भए जस्ता आजको नेपाली लोकलाई उपयोगी हुने किसिमका आदर्श चरित्र निर्माण गर्ने नीति कथा र उपाख्यानहरुको बजार र छ, तर माल छैन । त्यसको उत्पादन गर्ने काम संस्कृतकै विद्वानहरुको हो ।
  • गुरुकुलमा विद्यार्थीहरुलाई योगाभ्यास गर्न सिकाउने पाठ्य क्रम छ कि छैन?
  • गुरुकुलमा विद्यार्थीको तह अनुसारको आयुर्वेद पाठ्य क्रममा छ कि छैन?
  • पुराणहरुमा नेपालका धेरै तीर्थहरुको उल्लेख छ । तिनीहरुको अनुसन्धान, प्रचार र क्षेत्रीय भौतिक, आर्थिक र सांस्कृतिक विकासमा संस्कृत विश्वविद्यालयका अनुसन्धान र ‘जयतु संस्कृतम्’ कस्तो योजना बनाएर अघि बढ्नु पर्ला? सोच्न थालौँ !
  • जातजाति, छुवाछुत र लैङ्गिक पक्षपात जस्ता अवैदिक सामाजिक रोग हटाउन जब सम्म संस्कृतका विद्वान् लाग्दैनन्, तब सम्म सम्भव हुँदैन । ‘जयतु संस्कृतम्’ ले यसमा अग्रता लिनु पर्छ । यस कुरामा जयतु संस्कृतम्, संस्कृत विश्वविद्यालय र संस्कृत विद्वानहरु मौन बसेको शोभनीय होइन । के योजना छ?

संस्कृतलाई आय स्रोतको माध्यम कसरी बनाउने?

  • संस्कृतका सबै पुराणहरु लिपिबद्ध गरेका लोक साहित्य नै हुन् ।
  • जातजाति, छुवाछुत, लोक ज्ञान, लोक विद्या, लोक विश्वास, देवीदेउता, मठमन्दिर, चाडबाड जानेर अथवा नजानेर लोकले संस्कृत वाङ्‍मयसँगै जोड्ने गरेको छ ।
  • दुई पैसा जोडेर व्यापार थाल्ने ठुला व्यापारीहरुलाई गुरु थापेर कसरी संस्कृतका विद्यार्थीले जानेको सिपलाई आय आर्जनको स्रोत बनाउने भन्ने शिक्षा दिलाउने

संस्कृतलाई देश विकासको साधन कसरी बनाउने?

  • संस्कृतका सबै पुराणहरु लिपिबद्ध गरेका लोक साहित्य नै हुन् ।
  • जातजाति, छुवाछुत, लोक ज्ञान, लोक विद्या, लोक विश्वास, देवीदेउता, मठमन्दिर, चाडबाड जानेर अथवा नजानेर लोकले संस्कृत वाङ्‍मयसँगै जोड्ने गरेको छ ।

संस्कृतलाई सातौँ र छैटौँ प्रदेशमा कसरी उपयोगी बनाउन सकिन्छ?

  • सातौँ प्रदेशको नाम (सुप) ठिक भएन । वैदिक र पौराणिक साहित्यका आधारमा आधारमा त्यसको उपयुक्त नाउँ जुराउनु पर्छ । ऋग्वेद, अथर्व वेद, सामवेद अनि ताण्ड्य ब्राह्मण र पञ्चविंश ब्राह्मण जस्ता वैदिक साहित्य र विष्णु पुराण, वायु पुराण, मार्कण्डेय पुराण, स्कन्द पुराण, बौद्ध साहित्य (दिव्यावदान, अशोकावदान) र कैलास पुराण जस्ता ग्रन्थको उपयोग लिन सकिन्छ ।
  • टड, पार्जिटर, सीतानाथ प्रधान र सुमन शर्माहरुले गरेको पौराणिक इतिहासको अनुसन्धान र महाभारतको उपयोग लिनु पर्छ ।
  • सातौँ प्रदेशको नाम बैजनाथधाम अथवा ‘मानस खण्ड’ राख्नु उपयुक्त होला ।
  • खसान क्षेत्रमा जति देवीदेउता छन्, जति किसिमका धार्मिक लोकाचार छन्, जति किसिमका लोक प्रसिद्ध धार्मिक उपाख्यान छन्, ती पुराणहरुमा पाइँदैनन् । पुराणहरु पनि लिपिबद्ध भएका लोक कथा नै हुन् ।
  • वैदिक साहित्यलाई अघि सारेर संस्कृतका धुरन्धर पण्डितहरु जब सम्म अघिल्लो मोर्चामा आउँदैनन्, तब सम्म छाउपडी र छुवाछुत जाँदैन ।
  • कुनै सिप नभई दलित हुन पाइँदैन ।

 

हाम्रो लोकधर्म

नेपालमा देखिने धार्मिक दृश्य

हामी नेपालीहरुका धार्मिक गतिविधिहरु चित्रविचित्र छन् । हिन्दुहरु वर्षभरमा जे जे गर्छन्, बौद्धहरु त्यही त्यही गर्दैनन्, मुसलमान र इसाईहरुका पनि धार्मिक आचारविचार अरुसँग मिल्दैनन् । डोल्पा र हुम्ला तिर पामिर (ताजिकिस्तान) बाट आएको प्राचीन बोन धर्म मान्नेहरु पनि छन् । नेपालमा केही जैनहरु र शिखहरु पनि छन्, तिनीहरुको धर्मकर्म पनि फरक छ । अझ नेपालको माटामा लामो समयदेखि बसोबास गर्ने कुसुन्डा, थारु, राउटे, खस, मगर, किराँती, व्यासी, मेचे, धिमाल, राजवंशी, चेपाङ, हायु, थामी र नेवार, जस्ता जातिहरुले मानी आएको लोकधर्म अनुसारका आचरणहरु त आपसमा पनि अनि नेपालका अरु कुनै पनि मुख्य धर्म मान्नेहरुका आचरणसित मिल्दैनन् । तिनीहरु मध्ये धेरैको धर्म चाहिँ कोसी पूर्व ब्रह्मपुत्र बेँसी र म्यान्मा सम्मका जातिको लोकधर्मसँग मिल्छ । पुराणमा लेखिएका हिन्दुका बेहोराहरु न हिन्दु नै भनिने हुम्ला, जुम्ला र डोल्पाका खसका बेहोरासँग मिल्छन्, न नेवारहरुकै बेहोरासँग मिल्छन्, न तराई र पहाडमा पनि एकनासले मिल्छन् । तराई भित्रकै ‘हिन्दु’ हरुका धार्मिक क्रियाकलाप आपसमा पनि मिल्दैनन्, पहाडका हिन्दुसित पनि मिल्दैनन्, अनि उनीहरुका असङ्ख्य धार्मिक पूजाआजा, चाडबाड र लोकाचारका कुरा न कुनै वेदमा, न कुनै पुराणमा पाइन्छन् । बौद्धहरुमा थेरवाद र महायान भित्र मात्र होइन, महायानीहरुकै संस्कृति पनि तराई, काठमाडौँ, हिमाली भेगमा र हिमाल पारि मिल्दैन । मुसलमानहरुमा पनि पहाडे मुसलमान र मदेसे मुसलमानका चालचलनमा एकरूपता पाइँदैन । कोही देउता पुज्न भव्य मन्दिर बनाउँछन्, कोही गुम्बा र विहारमा निहुरिन्छन्, कोही थानमा पुज्छन् । हाम्रो महाद्वीपमा मन्दिर बनाउने चलन मेसोपोटामियाबाट आएको रहेछ (कुज्मिना, २००७ इ, ‘हिस्ट्री अफ इन्डो इरानियन्स’)। ढुङ्गाका देउता, पिप्पल र तुलसी जस्ता बोटबिरुवा, गाईबाच्छा जस्ता जन्तु, कुमारी जस्ता साक्षात् देवी अनि आमा, बाबु र गुरु जस्ता जिउँदा मान्छे र मरेका पितृको पनि नेपालीहरु श्रद्धाले पूजा गर्छन् अनि भूतप्रेत, जागित्र, मसान, पिसाद (पिशाच), किच्कन्नी र घाउ (बिफर र ठेउला) को पनि डराएर मानभाउ गर्छन् । नाग पूजा गर्ने हाम्रो चलन तोखारिस्तान, ताजिकिस्तान र काश्मीरबाट आए जस्तो छ । जेम्स टड (१८९५ इ, ‘एनल्स एन्ड एन्टिक्विटिज अफ राजस्थान’, भाग १) ले ताजिकिस्तानको नाउँ नै तक्षक नागको नाउँ (तक्षकस्थान) बाट बनेको ठहराएका छन् । नेपालीहरुका कुनै देउताको स्वरूप सीताराम, राधाकृष्ण, विष्णुलक्ष्मी र सरस्वतीको जस्तो सधैँ प्रसन्न देखिन्छ । शिवपार्वती र बुद्धको जस्तो कुनै देउताको स्वरूप कहिले प्रसन्न र सौम्य कहिले रौद्र र भयङ्कर, अनि भैरव र चामुण्डाको जस्तो सधैँ भयङ्कर पनि देखिन्छ । नेपालीहरुका अनेक थरी लोकधर्मको व्यापक खोजी, अनुसन्धान, प्रकाशन, प्रचार र पारस्परिक जानकारी विना हामी सिङ्गो ‘नेपाली’ हुन सक्तैनौँ ।

 

स्त्री धर्मको भूगोल

हाम्रो उपमहाद्वीपको भूगोलका आधारमा हाम्रो लोकधर्म छुट्ट्याएर हेर्दा असम र बङ्गालको लोकमा पुरुषको भन्दा महिलाको सामाजिक इज्जत बढ्ता छ । यो कुरो अरु जातिमा मात्र होइन, छेत्रीबाहुनकै समाजमा पनि लागु हुन्छ । पश्चिममा परपुरुषको मुखै हेर्न नहुने राजस्थानका महिला र असम, बङ्गाल र पूर्वी नेपालका महिला नेताहरुको धार्मिक अनुशासन तुलना गर्दा पनि यो कुरो प्रस्टै देखिन्छ । नेपाली जातिमा आफ्नो समाजमा थरुनीहरुको जति उच्च स्थान छ, त्यति उच्च स्थान आफुलाई सबै भन्दा विकसित ठानेर फुटानी गर्ने छेत्रीबाहुन र नेवारको समाजमा कहिल्यै नपुग्ला जस्तो छ । थारुहरुकै छिमेकमा बसेका मदेसका छेत्रीबाहुनका समाजमा महिलाको इज्जत त पहाडे नेपाली महिलाको सामाजिक प्रतिष्ठा बराबर पनि छैन । तराईमा जस्तो पहाडे नेपाली महिलाहरुले परपुरुषको मुख देख्ता बोल्नै नहुने अनि घुम्टो ओढेर हिड्नु पर्ने अवस्था त्यति देखिँदैन । कर्णाली र सुदूर पश्चिमका खस महिलाहरुले रजस्वला हुँदा छाउपडीमा बस्नु पर्ने जस्तो निकृष्ट अवस्था त उपमहाद्वीपको अर्को कुनै जातिमा पनि छैन होला ।

ऋग्वेदमा भगवती नै छैनन् । वैदिक धर्ममा देउताको महत्त्व छ, देवीको छैन । पुराणहरु मध्ये पनि पूर्व (बङ्गाल र असम) मा लेखिएका ‘देवी भागवत’ र ‘कालिका पुराण’ मा देवीको जति महत्त्व छ, त्यति अन्यत्र लेखिएका पुराणमा खास देखिँदैन । यी देवी पुराणहरुमा भगवती आफ्ना पति शिवजीलाई शुम्भ निशुम्भ कहाँ दूत बनाएर पठाउँछिन् अनि भैरवी (काली) रूपमा आफ्नै पति शिवजीको छातीमा कुल्चिन्छिन् । अन्यत्रका भगवती त्यस्ता छैनन् । जसले युद्ध गरेर मलाई जित्न सक्छ र जसले मेरो घमन्ड चुर गर्न सक्छ, त्यो मात्रै मेरो पति हुन सक्छ (यो मां जयति सङ्ग्रामे यो मे दर्पान् व्यपोहति, यो मे प्रतिबलो लोके स मे भर्ता भविष्यति) भनेर भगवती शुम्भनिशुम्भलाई सम्चार पठाउँछिन् । आज हामी सिंहवाहिनी भगवतीको जुन रूप देख्छौँ, यस महाद्वीपमा त्यो सबभन्दा पहिले सिन्धु उपत्यकामा देखिन्छ । सिन्धु बेँसीमा पनि भगवती पूजा गर्ने चलन मेसोपोटामियाबाट आएको बुझिन्छ (ब्ल्याक एन्ड ग्रिन, १९९२ इ, ‘डिक्स्नरी अफ गड्स, डेमोन्स एन्ड सिम्बोल्स अफ एन्सिएन्ट मेसोपोटामिया’) । नेपालका भगवान पशुपतिनाथ पनि, शिवलिङ्ग र गुह्येश्वरीको स्वरूप पनि तान्त्रिक धर्म पनि मेसोपोटामियाबाट सिन्धु बेँसी हुँदै कैलास क्षेत्र पुगेको बुझिन्छ । सिमो र अस्को पर्पोला (१९७७ इ, ‘मेलुह्हा भिलेज : हरप्पन ट्रेडर्स इन लेट थर्ड मिलेनियम मेसोपोटामिया’) ले सिन्धुको हडप्पा सभ्यतासँग मेसोपोटामियाको व्यापारिक साइनो भएको पत्तो लगाएका छन् । म्याकाल्पिन (१९८१ इ, ‘प्रोटो इलामो द्रविडियन’) ले दक्षिण भारतका द्रविडहरुको र मेसोपोटामियाकै सुमेरसँग भाषिक साइनो गाँसेका छन् ।

 

लैङ्गिक उदारता

स्त्रीपुरुष सम्बन्धका दृष्टिले हाम्रा लोकधर्मलाई हेर्दा पनि विचित्रता देखिन्छ । शिवजी र उन्मत्त भैरव नाङ्गैभुतुङ्गै छन् । नागा बाबाहरु लुगै नलगाई शिवरात्रिमा देखिन्छन् । असमकी कामाख्या र काठमाडौँकी गुह्येश्वरीमा भक्तहरु भगवतीको योनिपीठमै पूजा गर्छन् । शिवलिङ्ग पार्वतीको जलहरीमा ठडिएको हुन्छ । शैव र शाक्त मन्दिरका भित्ता र टुँडालमा मात्र होइन, काठमाडौँमा जगन्नाथको मन्दिरमा समेत अश्लील मानिने रतासनका मूर्ति र चित्रहरु उपत्यका भरि देखिन्छन् (क्याम्फाउसन, १९९९ इ)। भारतमा मध्यप्रदेशको खजुराहो, कर्णाटकको हाम्पी अनि असम र बङ्गालमा पनि मन्दिरहरुमा लाजमर्दा कामकलाका मूर्तिहरु देखिन्छन् । भक्तपुरको बिस्केट जात्रा र थानकोटको गाई जात्रामा प्रतीकात्मक रूपमा रतिक्रीडा देखिन्छ । कामाख्यामा रजस्वला भएकी भगवतीको योनिपीठ पवित्र हुन्छ, तर नेपालमा छेत्रीबाहुनका छोरीबुहारीहरु रजस्वलामा काढिन्छन्, जनजातिका महिलाहरु काढिँदैनन् । एकातिर उपत्यकाका दरबारहरुमा र कर्णाटक र महाराष्ट्रबाट सिम्रौनगढ हुँदै ल्याइएकी तुलजा (तलेजु) भवानीको मन्दिर वर्षमा एकदुई दिन मात्र खुल्छ, तर अरु दिन तुलजाकै साक्षात् स्वरूप मानेर जीवन्त कुमारीको पूजा गरिन्छ । मुक्तिनाथमा झुमा र खसानका कतिपय मन्दिरमा देवकीका रूपमा छोरी चढाउने चलन छ । भारतको सोमनाथको मन्दिरमा पनि देवदासीको चलन थियो अरे । प्राचीन मेसोपोटामियामा पनि यस्तो चलन थियो अरे (ग्रिन, १९९२ इ)। शैव, शाक्त, वैष्णव र बौद्ध वज्रयानी तान्त्रिक परम्परामा यौनको तिरस्कार देखिँदैन, अनि पुरुष र महिलामा उँचनीच छैन, बरु महिलाको सम्मान छ । चार ओटा पुरुषार्थ (धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष) मध्ये ‘काम’ को गन्ती गरे पनि वैदिक गुरुकुलमा समेत ‘धर्मशास्त्र’, ‘अर्थशास्त्र’ र उपनिषद् (मोक्षशास्त्र) सिकाए पनि ‘कामशास्त्र’ सिकाउने चलनै थिएन (सीताराम चतुर्वेदी, १९५३ इ, ‘भारत में सार्वजनिक शिक्षा’, शिवानी यादव, २०१५ इ, ‘पुराणान्तर्गत प्राचीन भारतीय शिक्षा पद्धति’, पिएचडी प्रबन्ध, बुन्देलखण्ड विश्वविद्यालय)। मानव जीवनमा ‘यौन’ को अनिवार्यता भए पनि आजको विकसित वैज्ञानिक जगतमा पनि ‘कामशास्त्र’ (यौन शिक्षा) सिकाउने चलनै छैन । यस फाँटमा हाम्रो तान्त्रिक धर्मले अग्रता लिन सक्ला ।

भूमि, पुँजी र सङ्गठन जस्तै श्रम (जनसङ्ख्या) पनि आर्थिक उत्पादनको अनिवार्य साधन हो । सिकार र पशुचारण पछि खेतीपाती गर्न थाले पछि काम गर्ने मान्छे धेरै चाहिए । त्यो खाँचो पुरा गर्न समाजमा यौन उत्तेजना नबढाई प्रकृतिमा जनसङ्ख्या बढाउने अर्को उपायै छैन । नेपाल, चीन तिब्बत, मेसोपोटामिया र भारतका असम र काश्मीर जस्ता जाडा र जनघनत्व कम भएका ठाउँमा त्यही खाँचो पुरा गर्न प्रकृतिले शैव र शाक्त तन्त्रको विकास ग‌र्‍यो (रफस क्याम्फाउसन, १९९९ इ, ‘इन्साइक्लोपिडिया अफ सेक्रेड सेक्सुअलिटी’)। देशभरका शिवलिङ्ग, जलहरी अनि काठमाडौँ उपत्यका, भारतका खजुराहो, हाम्पी अनि असम, बङ्गाल र हिमाली भेगका हामीलाई छाडा जस्तो लाग्ने मन्दिरका मूर्ति, भित्तिचित्र र जात्राहरुको रहस्य यही हो । मानव समाजमा जातीय मर्यादा र अश्लीलताको भौगोलिक र ऐतिहासिक घेरो सर्वत्र बराबर र एकनासको हुँदैन । बालखलाई दुद चुसाउँदा आमाको स्तन अनि डाक्टरलाई जँचाउँदा कसैको कुनै अङ्ग पनि प्रदर्शन गर्नु अश्लील हुँदैन ।

 

दलित र धर्म

शूद्र, दलित र विजातीय (अन्त्यज अर्थात् सीमान्तवासी) भन्ने पर्खाल बनाएर पनि हाम्रो समाजमा ‘लोकधर्म’ बेग्लिएको देखिन्छ । भारतमा दलित बनाउने सुरुवात दक्षिण भारतका द्रविडहरुले गरेका रहेछन् । द्रविडहरुको लोकधर्म अनुसार राजा चाहिँ माथ्लो जात प्रजा चाहिँ तल्लो जात थियो अरे (जिओफ्रे समुएल, २००८ इ, ‘ओरिजिन्स अफ योग एन्ड तन्त्र’) । श्रम विभाजनमा आधारित वैदिक आर्यहरुको जात विभाजन सुरुमा मूलत: ब्राह्मण र शूद्रमा थियो । जसले वैदिक धर्म मान्थ्यो, त्यो ब्राह्मण र जसले वैदिक धर्म मान्दैनथ्यो, त्यो शूद्र । यस आधारमा विजाति मात्र होइन, आफ्नै जातिका शकहरु पनि शूद्र मानिन्थे । यस्तो विभाजनमा पछि के समस्या आयो भने, लेकाली र सीमान्त प्रदेशका आर्य त वैदिक धर्म नमान्ने गतिछाडा भए, त्यसैले त्यस्ता आर्यका लागि तेस्रो जात ‘व्रात्य’ छुट्ट्याइयो । व्रात्यहरु पनि ‘व्रात्यस्तोम’ यज्ञ गरेर ब्राह्मण हुन पाउँथे । ‘मनुस्मृति’ मा खसहरुलाई अनि ‘अथर्ववेद’ मा शिवजीलाई पनि व्रात्य भनिएको छ । जुन जुन शक्तिशाली र धनाढ्य खसहरु ‘व्रात्यस्तोम’ गरेर ब्राह्मण (वा क्षत्रिय) भए (अस्को पर्पोला, २०१५ इ, ‘रुट्स अफ हिन्दुइज्म’), ती बाहेक ‘व्रात्यस्तोम’ गर्न नसक्ने, नचाहने र चालै नपाउने खसहरु चाहिँ जनै नलाउने ‘पावै’ (पाखे) भए । आज पनि त्यस्ता जनै नलगाउने छेत्रीहरु जुम्ला, डोल्पा, हुम्ला र अछाममा सेत्थर छन् ।

 

बेउलीको जात

वेद र पुराणहरुको तुलनात्मक अध्ययन गर्दा के बुझिन्छ भने, अर्काका छोरी बिटुला हुँदैनन् । त्यहाँ अजात कन्याबाट जन्मेका थुप्रै ऋषिहरुका सन्तान चोखा बाहुन भएका उदाहरण छन् । महर्षि वेदव्यास पनि शूद्र आमाका छोरा हुन् । अर्काका छोरी बिटुला नभए पछि बाहुनका पत्नी शूद्रबाट ब्राह्मणी हुने र शूद्र कन्याका सन्तान वर्णसङ्कर भए पनि चोखा बाहुन हुने परिस्थिति देखिन्छ (डा० राजबली पाण्डेय, १९७८ इ, ‘हिन्दू धर्मकोश’)। यसबाट आफ्नै बाहुनी र आफ्नै सन्तान दलित हुने समस्या वैदिक र पौराणिक कालको सुरुमा थिएन भन्ने बुझिन्छ । पछिका स्वार्थीहरुले मात्र आर्य समाजमा दलित बनाएर काढ्ने चलन चलाएका रहेछन् । डँडेल्धुरामा उपाद्धे बाहुन बोहोरामै भातछोरी बाराबार छ अरे (आर० डी० प्रभास चटौत)। खसानमै कतै बोहोराहरु जनै नलगाने छेत्री र दलित छन् अरे । ‘शूद्रों का ब्राह्मणत्व’ भन्ने किताबमा डा० महेश्वर जोशी के लेख्तछन् भने, गोर्खालीको आधिपत्य भन्दा अघि सम्म उत्तराखण्डमा दलितका छोरी बाहुनले बिहे गर्न नहुने र दलितले छेत्रीबाहुनका घरमा पस्न नहुने चलनै थिएन ।

 

‘धर्म’ हामी केलाई भन्छौँ?

परम्पराले हामीलाई सिकाएको ‘धर्म’ को हाम्रो परिभाषा पश्चिमा ‘रिलिजन’ भन्दा धेरै फराकिलो छ । नेपालीहरुले बुझ्ने धर्म हरेक वस्तु र व्यक्तिको प्राकृतिक अथवा स्वाभाविक नियम हो, जस अनुसार चिसो हुनु हिउँको धर्म हो भने, तातो हुनु आगाको धर्म हो । त्यस्तै, वसन्त ऋतुमा वनै ढकमक्क फुल्नु र वर्षा ऋतुमा झरी पर्नु ऋतुको प्राकृतिक धर्म अथवा नियम हो । चार हप्तामा रजस्वला हुनु युवतीको ‘मासिक धर्म’ मानिन्छ र नौ महिनाकी गर्भवती सुत्केरी हुनु महिलाको धर्म हो । प्राकृतिक स्वभाव अथवा नियम जनाउने हाम्रो ‘धर्म’ भन्ने शब्दको अर्थ मानव समाजमा उपयोग गर्दा विस्तारित भएको छ । आगाको तातो हुने र हिउँको चिसो हुने धर्म (गुण) जसरी आगो र हिउँबाट छुट्ट्याउन सकिँदैन, त्यसै गरी एउटा हिन्दु, बौद्ध, जैन र अरु जातिबाट उसको धर्म छुट्ट्याउन सकिँदैन भन्ने यो उपमहाद्वीपका मानिसहरु ठान्दछन्, त्यसैले विदेशी धर्म मान्नेहरु झैँ हाम्रो लोकधर्म मान्नेहरु धर्म परिवर्तनमा विश्वास गर्दैनन् (मार्गारेट र जेम्स टट्ले, ‘डिक्स्नरी अफ हिन्दुइज्म एन्ड मिथोलोजी’, २०१९ इ०)।

 

‘रिलिजन’ चाहिँ के हो त?

हाम्रो उपमहाद्वीपका ‘धर्म’ जनाउन अङ्रेजी र अरु धेरै युरोपेली भाषामा प्रचलित ‘रिलिजन’ बाट अनुवाद गर्ने चलन भारतमा सुरु भयो । हाम्रा नेपाली विद्वानहरु पनि आँखा चिम्लेर त्यही शब्द चलाई रहेका छन् । बृहत् ‘अक्स्फोर्ड इङ्लिस डिक्स्नरी’ (दोस्रो संस्करण) मा ‘रिलिजन’ शब्दका १२०० इस्वीदेखि आज सम्म देखा परेका आठ ओटा बेग्ला बेग्लै अर्थ रहेछन् :

  • रोमन क्याथोलिक चर्चमा कसम खाएर लिएको अनुशासन, (२) जुनसुकै चर्चको अनुशासन, (३) आफ्ना परमात्मा खुसी पार्न गरिने औपचारिक (इसाई) चाडबाड मान्नु, (४) आफ्नो सम्प्रदायका विश्वास भित्रका कुरा गर्नु र देउताको पूजाविधि, (५) आफ्नो व्यक्तिगत र समुदायको भलो चिताएर आफ्नो नैतिक र मानसिक उन्नयनका लागि खास अदृश्य भाग्यविधातालाई खुसी पार्न गरिने पूजा र आस्था अनि त्यसै विश्वासका आडमा पालन गरिने व्यक्तिगत र सामुदायिक जीवनको मानक र आदर्श ठान्नु, (६) आफ्नो अनुशासनमा पूर्ण आस्था र भक्तिपूर्वक कठोर अनुशासन पालन गर्नु, (७) प्रतिज्ञा वा अठोट, (८) विशेषणका रूपमा

 

परधर्मो भयावह !

समाजका शक्तिशाली पुजारी, पुरेत, पण्डित, ठालु र शासकहरुको हात परे पछि धर्मको हाम्रो परिभाषा र त्यसका आधारमा गरिने दण्ड र पुरस्कारमा ‘न्यायमूर्ति’ हरुको स्वार्थ पनि जोडिएको पाइने हुनाले धर्मको आडमा समाजका निम्सराहरुलाई कलङ्कित र दण्डित गर्न पनि ठुलाबडालाई फाइदा हुने आचरणलाई धर्म र ठालुहरुलाई बेफाइदा हुने आचरणलाई ‘अधर्म’ र ‘पाप’ ठहराउने प्रवृत्ति मानव समाजमा सर्वत्र भए झैँ हाम्रा धर्ममा पनि पाइन्छ । यसको अनुचित फाइदा विदेशी विस्तारवादी ‘रिलिजन’ हरुले लिन बल गरी रहेका छन् ।

‘धर्म’ र ‘रिलिजन’ शब्दका अर्थलाई तुलना गर्दा के प्रस्ट बुझिन्छ भने, ‘धर्म’ भन्दा यो उपमहाद्वीपमा हामी जे जे बुझ्छौँ, ‘रिलिजन’ शब्दबाट इसाईहरु त्यति फराकिलो अर्थ बुझ्दा रहेनछन्, त्यसैले हाम्रा लोकधर्म मान्नेहरुले धर्मलाई परिवर्तन हुने कुरै ठान्दैनन्, तर विस्तारवादी विदेशी ‘रिलिजन’ मान्नेहरु कुरो नबुझेर अथवा बुझ पचाएर हाम्रा धर्ममा अतिक्रमण गर्न खोजी रहेका छन् । गीतामा भनिएको छ ‘पराईको धर्म आफ्नो भन्दा जति दरो भए पनि आजीवन आफ्नै धर्म मानेको राम्रो, किन भने अरुको धर्म डरमर्दै हुन्छ’ (श्रेयान् स्वधर्मो विगुण: परधर्मात् स्वनुष्ठितात् । स्वधर्मे निधनं श्रेय: परधर्मो भयावह:)।

(नयाँ पत्रिका, झन नयाँ, २०७७ चैत ७ गते शनि बार)

 

 

नेपाली किताब डाउनलोड नगर्ने?

(कान्तिपुर, असार २०, २०७७)

 

संसारका धेरै भाषाका पाठकहरुले सित्तैँमा अथवा पैसा तिरेर आफ्नो भाषाका किताबहरु अनलाइन पढ्न पनि पाउँछन् र आफ्नो कम्प्युटरमा डाउनलोड गरेर थन्क्याउन पनि पाउँछन् । म अहिले अङ्ग्रेजी, संस्कृत र हिन्दी भाषाका किताब डाउनलोड गरेर कम्प्युटरमा थन्क्याएर रोजी रोजी पढ्न पल्केको छु, तर मलाई दुःख के कुराको छ भने, म नेपाली भाषाका किताबहरु चाहिँ अनलाइन पनि अनि सित्तैँमा अथवा पैसा तिरेर पनि पढ्न पाउँदिन । म कमल दीक्षितका झन्डै ८० ओटा किताबहरु त सित्तैँमा डाउनलोड गरेर पढ्न पाउँछु, तर अरु नेपाली किताब चाहिँ ‘ह्लासामा सुन छ, कान मेरो बुच्चै’ भएको छ ! आफ्नो कम्प्युटरमा म खालि मदन पुरस्कार पुस्तकालयको पुस्तक सूची पढ्न पाउँछु र त्यति मात्रैले पनि मलाई आफ्ना शोध लेखमा नेपाली कृतिका सन्दर्भहरु खोज्न सजिलो भएको छ । आज संसारभरमा छरिएका नेपाली पाठकले चाहिँ नेपाली भाषाका किताब अरु भाषाका पाठक सरह पढ्न नपाउनु? हामीलाई चाहिँ आफ्नो भाषाका जुनसुकै कुनामा प्रकाशित भएका किताब पढ्न मन लाग्दैन?

अद्यावधिक किताब, शोध पत्रिका, शोध ग्रन्थ र विद्वानहरुले समृद्ध पुणें सहरको ‘डेक्कन कलेज’ मा ‘विद्यावाचस्पति’ को उपाधि लिएर २०४६ सालमा नेपाल पसे पछि आजको समसामयिक विश्वमा मलाई काम लाग्ने कुन कुन विषयमा कस्ता कस्ता किताब छापिएका छन् र छापिँदै छन् अनि विश्वका कुन कुन कुनामा प्रकाशित भएको कुन कुन शोध पत्रिकामा मलाई पढ्न मन लाग्ने कुन कुन शीर्षकमा कस्ता कस्ता लेख छापिएका र छापिँदै छन् अनि विश्वका कुन कुन विश्व विद्यालयमा आफ्नो विषयमा कुन कुन शीर्षकमा अनुसन्धान भएको छ भन्ने कुराको केही पनि सुइँको नपाइने ‘नेपाल खाल्डो’ मा पसेको चस्को एक दुई दशक सम्म भई रह्यो । दुई पल्ट जापान बस्ता र एक वर्ष चीनको राष्ट्रिय पुस्तकालयमा अध्ययन गर्न पाउँदा मैले त्यो खाँचो धेरै पुर्तल गरेँ, तर आफ्नो देश फर्के पछि भने, देशमा अद्यावधिक सघन अध्ययन गर्ने वातावरणै नपाएर मलाई कुटुकुटु भई रहेको थियो ।

झन्डै डेढ लाख ग्रन्थ भएको डेक्कन कलेजको पुस्तकालय (१९८७-१९८९ इ०) संस्कृत, भाषा विज्ञान र इतिहास तथा पुरातत्त्वको अद्यावधिक अध्ययन अनुसन्धान गर्नेलाई उपयुक्त थियो । पहिलो पल्ट (१९९४ इ०) जापानको कोबे विश्व विद्यालयमा अतिथि प्राध्यापक भएर जाँदा त्यहाँको पुस्तकालयमा नेपालमा आज सम्म पनि चिताउन नसकिने एउटा थिति बाँधिएको देखेँ । त्यहाँ पुस्तकालय सञ्जालमा जापान भरिका सबै पुस्तकालयमा भएका जम्मै किताबहरुको एकीकृत सूची हेर्न पाइने रहेछ । आफुलाई चाहिएको किताब पहिले कम्प्युटरको सूचीमा खोज्यो, अनि त्यो किताब जापानका कुन कुन पुस्तकालयमा कति कति नम्बरमा परेका छन् भन्ने चाल पायो, अनि आफ्नै पुस्तकालयमा छ भने, निकालेर पुस्तकालयमा अथवा घरमा ल्याएर पढ्यो, होइन भने, जापानको अर्को पुस्तकालयमा रहेछ भने, पुस्तकालयमा माग गर्‍यो भने, तिनचार दिनमा पुस्तक आई पुग्थ्यो । त्यस पछि कोठामा ल्याएर पढेर फर्काउँदा हुन्थ्यो ।

नेपालमा केन्द्रीय पुस्तकालयका किताब नफर्काउने थुप्रै ‘देश बनाउने’ नेता र वरिष्ठहरुका नाममा दर्ता भएका किताब फिर्ता गर्न जति सूचना पठाए पनि पुस्तकालयले हार खाएका अनेक घटना थाहा भएकाले जापानमा जस्तो थिति नेपालमा बाँध्न आज पनि सकिँदैन होला जस्तो मलाई लाग्छ । त्यति वेला जापानमा इन्टर्नेट र इमेलको सुविधा पनि थियो, तर मेरो इमेल ठेगाना चाहिँ नेपालमा चलन नभएकाले एकै पल्ट नचलाई बासी भयो ।

चीनको राष्ट्रिय पुस्तकालयमा म पुगेका वेला (२०००-२००१ इ०) मा त्यहाँ २ करोड ६० लाख ठेली किताब थिए । त्यति धेरै पुस्तक भएको पुस्तकालयमा म अन्यत्र पुगेको छैन । संसारको सबभन्दा धेरै किताब भएको भनेर नाम चलेको अमेरिकाको ‘लाइब्रेरी अफ कङ्ग्रेस’ मा आज पनि १ करोड ६० लाख ठेली मात्र किताब छन् । चीनको राष्ट्रिय पुस्तकालयमा धेरै किताब त चिनिया भाषामै थिए, तर अङ्ग्रेजी भाषाका किताब पनि सन १९९२ देखि २००० सम्म छापिएका मात्र पनि हाम्रो केन्द्रीय पुस्तकालयको सन्दर्भ खण्डमा अटाउने जति नै थिए । त्यहाँ बसेर वर्ष दिन खस जातिको पुरातत्त्व, भाषा विज्ञान, युरेसियाको इतिहास र पूर्वी एसियाली भाषामा संस्कृत शब्द खोजी गर्दा, सर्व साधारणले अड्कल गरे भन्दा बेग्लै, मैले के अनुभव गरेँ भने, त्यस पुस्तकालयमा चीनको विरोधमै लेखेका किताब पनि पढ्न पाइने रहेछ । अरु पुस्तकालयबाट किताब सापट माग्न पाउने सुविधा पनि चीनको त्यस पुस्तकालयमा रहेछ ।

दोस्रो पल्ट अनुसन्धान गर्न जापान जाँदा अन्तर्जालको सुविधाले गर्दा मैले के पाएँ भने, पुस्तक चाहिँ होइन, पुस्तकालयले पैसा तिरेका शोध पत्रिकामा संसारभर प्रकाशित लेखहरु अनलाइन पढ्न र पिडिएफ डाउनलोड गरेर आफ्नो कम्प्युटरमा साँचेर मन लागेका वेलामा पढ्न पाइँदो रहेछ ।

अन्तर्जालको सुविधाले गर्दा आज म नेपालमै घरै बसेर आफुलाई पढ्न मन लागेदेखि एकदम नयाँ र एकदम पुराना अङ्ग्रेजी भाषाका लाखौँ किताब अनि संस्कृत र हिन्दी भाषाका हजारौँ किताब पनि सित्तैँमा डाउनलोड गरेर पढ्न पाई रहेको छु । अङ्ग्रेजी भाषाका जर्नलहरुमा प्रकाशित धेरै लेख पनि त्यसरी बटुल्न सकी रहेको छु र संसारका थुप्रै विश्व विद्यालयका थेसिसहरु पनि डाउनलोड गरेर पढ्न पाई रहेको छु, त्यसैले अहिले म ‘नेपाल खाल्डो’ मा छैन !

अङ्रेजी, संस्कृत र हिन्दी भाषाका किताब डाउनलोड गरेर पढ्न पाए पनि मलाई एउटा खुड्को चाहिँ के भएको छ भने, म आफ्नै नेपाली भाषाका किताब चाहिँ अनलाइन पनि, डाउनलोड गरेर पनि पढ्न पाउँदिन । डाउनलोड गरेर अथवा अनलाइन पढ्न नपाइने हुनाले ‘मदन पुरस्कार पुस्तकालय’ का किताबको पनि नाम र विवरण मात्र अन्तर्जालमा हेर्न पाइने भएकाले टाढा भएका नेपाली पाठकलाई ती पनि ‘आकाशको फल आँखा तरी मर्’ भई रहेका छन् ! पच्चिस-छब्बिस वर्ष अगाडि नै जापानका सबै पुस्तकालयहरुमा पाइने एकीकृत सूची मात्र पनि अन्तर्जालमा हेर्न पाउने सुविधा नेपाली पाठकलाई दिन आज सम्म त नेपालमा सम्भव भएको छैन भने, सबै नेपाली किताब संसारभर छरिएका नेपाली पाठकले कहिले पढ्न पाउलान्? के मेरो यो कल्पना साकार गर्नु आजको यान्त्रिक सुविधा र समृद्धिका बिचमा पनि असम्भव छ?

अहिले विश्वभर छरिएका ५०-५५ जना लेखकहरु मिलेर लेखिएको ‘जगदम्बा नेपाली साहित्यको बृहत् इतिहास’ को तेस्रो ठेली सम्पादकहरुका हातमा छ । त्यसमा पूर्वोत्तर भारत (डा० खेमराज नेपाल), दार्जिलिङ-डुवर्स (डा० राजकुमारी दाहाल), सिक्किम (दीपक तिवारी) र नेपाल (दोस्रो ठेली, बलराम अधिकारी) को अनुवाद साहित्यको इतिहास हेर्दा के देखिन्छ भने, नेपाली भाषाका डिजिटीकृत किताब पढ्नबाट नेपाली पाठकहरु वञ्चित भएकाले विदेशी भाषाको एउटै किताब बेग्ला बेग्लै ठाउँमा बेग्ला बेग्लै पल्ट नेपाली भाषामा अनुवाद भएको पाइन्छ, तर त्यति हुँदा पनि नेपाली भाषाका पाठकलाई त्यो सुविधा टाकुरीको पार भएको छ !

त्यसै ठेलीमा कोरियाको नेपाली साहित्यको इतिहासको परिचय दिँदै जीवन खत्री के भन्दछन् भने, त्यहाँ पुगेका नेपालीहरुले विज्ञापनमा देखेको नेपाली किताब कुनै साथी आएका वेलामा नेपालबाट मगाउनु पर्छ, तर पढ्नलाई चाहिँ निकै पालो पर्खिनु पर्छ । अर्कातिर म्यान्मा (बर्मा) को नेपाली साहित्यको इतिहासको परिचय दिँदै डा० दुबसु क्षेत्री के लेख्छन् भने, त्यहाँ तिनचार पुस्ता अगाडि नेपालबाट गएका नेपालीका परिवारहरुले नेपाली मातृभाषा जोगाउन भेटेका किताब र नेपाली फिल्म अनेक पल्ट हेर्न लगाउनु परी रहेको छ । विदेशमा पुगे पनि आफ्नो भाषा र संस्कृतिको मोह भएका त्यस्ता नेपालीहरुको मायाँ गरेर कसरी होला सके सम्म छिटो नेपाली किताब डिजिटाइज गरेर विश्वभरमा छरिएका नेपाली भाषीहरुलाई नेपाली किताब डाउनलोड गरेर अथवा अनलाइन पढ्न पाउने सौभाग्य जुटाउने?

आज भन्दा १७ वर्ष अगाडि म ‘भारतीय भाषा संस्थान’ मैसुरमा नेपाली भाषा विशेषज्ञ भएर केही महिना बसेको थिएँ । त्यति वेला संस्थानका निर्देशक थिए मेरा मित्र प्रसिद्ध भाषा वैज्ञानिक प्राध्यापक उदय नारायण सिंह । एक दिन कुरैकुरामा डा० सिंहले मलाई के भने भने, नेपाली भाषामा जति किताब छन्, ती जम्मै म दुई सेट किनेर एक सेट मैसुरमा, एक सेट गुवाहाटीको संस्थानको शाखामा राखी दिन्छु । कसले त्यसको आपूर्ति गर्छ, बुझी दिनु होस् न ! मलाई कस्तो हर्क लाग्यो ! मैले नेपाल र भारतका नाम चलेका केही नेपाली पुस्तक व्यवसायीलाई त्यो काम गर्न सक्छौ भनेर सोधेँ, तर नेपाली पुस्तक व्यवसायीहरु त्यस उँचाइमा पुगेकै रहेनछन् भन्ने चाल पाउँदा मन कुटुकुटु भयो । प्राध्यापक सिंहको त्यो महानता र सौजन्यको हामीले उपयोग गर्न सकेनौँ । मलाई त्यसको खुनखुन आज सम्म पनि भई रहेको छ ।

पाँचछ वर्ष अगाडि म उत्तर वङ्ग विश्वविद्यालयमा अतिथि प्राध्यापक भएर केही समयका लागि पुगेको थिएँ । त्यहाँ मैले प्राध्यापक घनश्याम नेपाललाई उदय नारायण सिंहको कुरो सुनाएँ, ‘अहिले म त्यस संस्थानका निर्देशकलाई चिन्दिन, तपाईँको चिनजान होला, त्यसैले समग्र नेपाली किताब डिजिटाइज गर्न चाहिने पैसा दिन्थ्यो कि बुझी दिनु होस् न !’ पछि मैले सोचेँ, ‘‘सिआइआइएल’ (सेन्ट्रल इन्स्टिच्युट अफ इन्डियन लेङ्वेजेज) सित माग्नु भन्दा त डाक्टर पवन चाम्लिङसित माग्नु राम्रो हो, किन भने उनी नेपाली भाषाका लेखक पनि हुन्, अनि सिक्किमका मुख्य मन्त्रीलाई त्यति गारो पनि नहोला ।’

नेपाल आए पछि मैले यो कुरो कमल दीक्षितजीलाई सुनाएँ । दीक्षितजी एकदम खुसी भए । हामीले समग्र नेपाली किताब डिजिटाइज गर्न कति खर्च लाग्ला भन्ने मोटामोटी अड्कल गर्‍यौँ । अहिले मदन पुरस्कार पुस्तकालयमा ४२ हजार ठेली किताब सूचीमा चढाएको देखिन्छ । दीपक अर्यालले दिएको सूचना अनुसार अरु ५ हजार जति किताबको नाम चढाउन ठिक्क छ । यस हिसाबले मपुपु मा अहिले ४७ हजार ठेली जति किताब रहेछन् । त्यति वेला त्यहाँ चौँतिस पैँतिस हजार ठेली मात्र थिए । हामीले मपुपु मा नभएका अरु १५ हजार जति किताब होलान् भन्ने हिसाबले जम्मा नेपाली किताब ५० हजार ठेली होलान् भन्ने अड्कल्यौँ । एउटा किताबको सरदर १०० पृष्ठ र एउटा पृष्ठको डिजिटाइज खर्च १० रुपिया अड्कल गर्दा ५० हजार किताब डिजिटाइज गर्न जम्मा ५ करोडले पुग्ला भन्ने हिसाबले हामीले त्यो सहयोग पवन चाम्लिङसित मागेर सिक्किम विश्वविद्यालयकी गुरु डा० पुष्प शर्माका हातमा एउटा निवेदन पठायौँ । पवन चाम्लिङले त्यो सहयोग दिने कुरा गरेको अनि अर्को भेटमा ‘उहाँहरुले काम थाल्नु भयो त’ भनेर प्रश्न गरेको सम्म सूचना आयो, तर कुनै लिखितम् आएन, त्यसैले समग्र नेपाली पाठकहरुलाई समग्र नेपाली किताब पढ्न पाउने सुविधा जुटाउने सपना त्यसै ढक्रियो । आज मपुपु का झन्डै ५० हजार ठेली र त्यहाँ नभएका जम्मा २५ हजार ठेली जोड्दा झन्डै ७५ हजार नेपाली किताब पुग्लान् अनि दर पनि केही बढ्ला ।

यस परिस्थितिमा हाम्रो यो सपना कसरी साकार पार्ने होला !

 

 

नेपालमा आर्य गणको इतिहास

(नयाँ पत्रिकामा प्रकाशित, २०७७ असार १३ शनि बार)

 

नेपालमा मोटामोटी रूपमा आर्यहरु दुई किसिमका देखिन्छन्, लेकाली (प्राग्वैदिक) आर्य र मैदानी (वैदिक) आर्य । आजको नेपालमा आर्य जातिको भौगोलिक वितरण हेर्नु हो भने, मोटामोटी रूपमा पहिलो थरीलाई ‘पहाडे’ आर्य र दोस्रा थरीलाई ‘मदेसे’ आर्य भन्न सकिएला । वैदिक धर्म पालन गर्ने मान्यताका आधारमा छुट्याउनु हो भने, मोटामोटी रूपमा पहिला थरीलाई ‘प्राग्वैदिक’ (वा ‘अवैदिक’) र दोस्रा थरीलाई ‘वैदिक’ आर्य भनेर छुट्याउन सकिन्छ । पहाडे आर्यलाई केही जातिले ‘खस’ भन्दछन् भने, ‘मदेसे’ आर्य खस जातिमा पर्दैनन् । ऐतिहासिक कारणले चोखा खसमा पनि आर्य र अनार्य मिसिएका छन् ।

भारोपेली मूल थला (मध्य भोल्गा बेँसीको सिन्तास्ता) बाट सबभन्दा पहिले (इपू० ३००० तिर) छुट्टिएर एनातोलिया पुग्ने हत्तीहरु हुन् भने, छुट्टिने दोस्रो हाँगो तुषारहरुको हो (कुज्मिना, २००७ इ, ‘हिस्ट्री अफ इन्डो इरानियन्स)। घोडा र पाङ्राको वेगले गर्दा तुषारहरु इपू० २५०० तिर कैलास पर्वतको उत्तर तिर ‘शैलोदा’ (खोतान) र ‘सीता’ (तरिम) नदी बेँसीको ‘त्र्यक्ष’ (ताक्लामकान) अथवा ‘तित्तिर’ (विजयेन्द्र कुमार माथुर, १९६९ इ, ‘ऐतिहासिक स्थानावली’) देशमा आई पुगे अनि इपू० १००० तिरै चीनको ह्वाङह नदी पूर्व तिरको समुद्री किनारमा पुगे (डी कस्मो, २००२ इ, ‘एनेमिज अफ एन्सिएन्ट चाइना’)  । मध्य एसियामा क्रमशः खडेरी पर्न थाले पछि अनि चिनिया र  मङ्गोलहरुको शक्ति विस्तार भए पछि लखेटिँदै तुषार र शकहरु केही खुनलुन पहाडका खोलै खोला उक्लिँदै काश्मीर र ताक्लाकोट (मानसरोवर) आई पुगे भने केही चाहिँ पामिर, हिन्दुकुश र हिमालयका हिमाच्छादित लेकलाई बायाँ फेरो  मार्दै ताजिकिस्तान, अफगानिस्तान पाकिस्तान हुँदै भारत नेपाल सम्म आई पुग्दा तिनीहरु मध्ये केही चाहिँ खोलै खोला हिमाच्छादित लेकमा उक्लँदै गए । तुषारहरुलाई इतिहास र पुराणमा ‘तक्षक’, ‘नाग’, ‘कुषाण’, ‘तोखार’, ‘तुरुष्क’, ‘ऋषिक’, ‘तित्तिर’ र ‘तातार’ आदि अनेक नाउँ दिइएको छ । त्यसरी लेक लेकै नेपाल आउने तुषारहरु भारोपेली भए पनि आर्य होइनन् (अनार्य नै हुन्), किन भने आर्यहरु त मूल थलाबाट छुट्टिएकै तुषार भन्दा पाँचसात सय वर्ष पछाडि मात्र हो ।

खोतानमा भेटिएको तोखारी भाषाका नमुनालाई शक भाषा (बेइली, १९७९ इ, ‘डिक्सनरी अफ खोतान शक’) पनि भनिएको छ । शकहरु इपू० सातौँ शताब्दीमा मात्र युरोसियामा फैलिए भन्ने पुरानो ऐतिहासिक मान्यतालाई पुरातात्त्विक प्रमाणले काट्तै कार्पेलन र पार्पोला (२०१७ इ, ‘…इमर्जेन्स, कन्ट्याक्ट एन्ड डिस्पर्सल अफ प्रोटो इन्डोयुरोपियन…आर्कियोलोजिकल पर्स्पेक्टिभ’) ले उनीहरु इपू०  १००० तिरै फैलेको र गौतम बुद्ध पनि शक (शाक्य) भएको कुरो स्थापित गरेका छन् । युरेसियामा मात्र होइन, भारतवर्षमा पनि उनीहरुका अनेका नाम थिए । राजस्थानका गुर्जर, पंजाबका जाट, कुमाउँका कत्युरी र कपिलवस्तुका शाक्य सबै शक हुन् (टड १८९५ इ) । प्रागितिहास र इतिहासका अनेक चरणमा ती शकहरु पनि नेपाल पसे । हिमाच्छादित लेकमा चढ्ने ती सबै अनार्य र आर्यहरु मिलेर खस जाति बनेको हो ।

सिन्तास्ताबाट इपू० २००० तिर पूर्व लाग्ने भारोपेलीहरुको दोस्रो बगाल चाहिँ मानव शास्त्रमा ‘आर्य’ भनेर चिनिन्छ । युरेसियाका विस्तृत घाँसका फाँटमा आफ्ना वस्तु (घोडा, गाई र भेडा) लघार्दै र रथ हाँक्तै युराल पहाड पूर्व कजाखस्तानमा निकै समय तितरबितर भएको आर्य गणको पश्चिम तिरको हाँगो चाहिँ आजको ‘इरानी’ भयो भने, पूर्व तिरको हाँगो चाहिँ ‘वैदिक’ आर्यमा विकसित भयो । क्रमशः पश्चिमी आर्य पश्चिम तिरै फैलियो भने पुर्बेली आर्य पूर्व तिरै फैलियो (कुज्मिना)। प्रागितिहासिक पर्यावरणीय सङ्कटले गर्दा त्यो जाति दक्षिण मध्य एसिया आई पुग्यो । ‘ऋग्वेद’ को संस्कृतिसँग बढ्ता मिल्ने चाहिँ पश्चिमी हाँगो त्यहीँबाट इरानको ईशान कोणबाट छिर्‍यो भने, ‘वैदिक’ आर्य चाहिँ त्यहीँबाट अफगानिस्तान, पाकिस्तान र भारत तिर लाग्यो । वस्तु लघार्दै असङ्ख्य झुत्तामा चौतर्फ छरिएर एक अर्कालाई नै नचिन्ने अवस्थामा पुगेका आर्यहरुका जम्मै बगाल तुर्कमेनिस्तान आई पुगेनन् । कश्यप सागर र कालो सागर जोड्ने ककेसस पहाडको उत्तरदक्खिन ओस्सेटिया, जर्जिया, आर्मेनिया र अजरबाइजान तिर छरिएका इरानी (पारसी, पार्थ) हरु मध्ये एउटा बगालले नै पश्चिम इरानमा ‘अखामेनी’ साम्राज्य बनायो । सम्राट् कनिष्क त्यतै तिरका आर्य हुन् ।

‘ऋग्वेद’ को रचना आर्यहरु तुर्कमेनिस्तान र अफगानिस्तान हुँदै सुरु भएको कुरो पुरातत्त्व (भिक्टर मायर, १९९८ इ, ‘आर्कियोलोजी अफ सिन्च्याङ’) ले देखाएको छ, तर ऋग्वेदमा अफगानिस्तानको कुभा नदीदेखि भारतको गङ्गा नदी सम्मको मात्र उल्लेख भएकाले ऋग्वेद काल (इपू० १२००) मा आर्यहरु गङ्गा नदी पूर्व आई पुगेका थिएनन् भन्ने मान्यता प्रसिद्ध भएको छ, तर टड (१८९५ इ, ‘एनल्स एड एन्टिक्विटिज  अफ राजस्थान’) , पार्जिटर (१९२२ इ, ‘एन्सिएन्ट इन्डियन हिस्टोरिकल ट्रडिसन’), सीतानाथ प्रधान (१९२७ इ, ‘क्रोनोलोजी अफ एन्सिएन्ट इन्डिया’) र सुमन शर्मा (१९६६ इ, ‘प्राचीन भारतीय आर्य राज वंश’) ले गरेको ‘महाभारत’, ‘रामायण’ र पुराणहरुमा पाइने राजाहरुको वंशावलीको तुलनात्मक अनुसन्धानबाट त्यो मान्यतालाई खल्बल्याई दिएको छ र ऋग्वेद कालमै वैदिक आर्यहरु कोसी किनार सम्म आई सकेको प्रमाणित भएको छ । टडले ‘भागवत’ र ‘अग्नि’ पुराणका आधारमा विश्लेषण गरेका छन् भने, पार्जिटरले चाहिँ ‘रामायण’ र ‘महाभारत’ लगायत ‘वायु’, ‘विष्णु’, ‘मत्स्य’, ‘ब्रह्माण्ड’, ‘मार्कण्डेय’ र ‘भविष्य’ पुराणका आधारमा निष्कर्ष निकालेका छन् र ऋग्वेदबाटै त्यसको पुष्टि गरेका छन् । उनीहरुको निष्कर्ष के छ भने, ऋग्वेदमा वर्णन गरिएको ‘भारत युद्ध’ अथवा ‘दाशराजयुद्ध’ (दश ओटा राजाहरुको लडाइँ) उत्तर भारतकै दश ओटा राज्यहरु (चन्द्रवंशीमा गुजरात, राजस्थान र मथुराका यादव, मध्य प्रदेशका हैहय, अफगानिस्तान र पश्चिम एसियाका द्रुह्यु, वङ्ग, कलिङ्ग, पुण्ड्र र ओड्रका तुर्वस, अङ्ग (पूर्वी बिहारका) का आनव, पाञ्चाल, हस्तिनापुर, कान्यकुब्ज र काशीका पौरव अनि सूर्यवंशीमा कोशल, विदेह र  वैशाली) भिडेको युद्ध अर्थात्, महाभारत युद्ध नै हो । ऋग्वेद भित्र ती ठाउँ, र त्यहाँका पात्र र घटनाहरुको उल्लेख मात्र छ भने पुराणहरुमा ती घटनाहरु सिङ्गै कथाहरुका रूपमा आएका छन् ।

नेपाल तराईका आर्यहरु गङ्गा, यमुना,  सिन्धु र सरस्वती नदी बेँसीमा बसेका आर्यहरुलाई महाद्वीपको आग्नेय कोणबाट ग्वार्गार्ती ओर्लिने शकहरुका अनेक बगाल (कुषाण, पार्थ, हूण, हेफ्ताल, तातार, मग, आदि) र पछि मुसलमानहरुले गतिलो ठाउँबाट लघारै पिच्छे पहाड, खुँज र अघचिलो ठाउँ खोज्दै विस्थापित भएर आई पुगेका हुन् । गङ्गा नदीको बेँसीका यस्तै विस्थापितहरु पहाडी र हिमाली प्रदेश हुँदै तिब्बत पनि पुगेका छन् । यसरी भारोपेली अनार्य नाग (तक्षक) र अनेक चरणमा लेक उक्लिने अनार्य र आर्यसँग मिसिएर बनेको पहाडे खस जातिसँग प्रागितिहास र इतिहासको अनेक चरणमा गङ्गा बेँसीबाट नेपाल पस्ने वैदिक र अवैदिक आर्यहरुका अनगिन्ती भेलहरु मिलेर नेपाली आर्यहरुको इतिहास बनेको छ ।

जाति मिश्रण स्वाभाविक र अनिवार्य ऐतिहासिक प्रक्रिया हो । तिब्बतको वंशावलीमा तिब्बती राजवंश लिच्छविहरुको सन्तान हो (रोरिख, १९४९ इ, ‘द ब्लु एनल्स’, ३७)। लिच्छविहरुको गणराज्य त उत्तरी बिहारको वैशाली हो । नेपालका लिच्छविहरु पनि वैशालीबाट विस्थापित भएरै नेपाल आएका हुन् । गण्डकीदेखि कोसी सम्म विदेह (मिथिला) र गण्डकी पश्चिम कोसल थिए । कोसी पूर्व आर्यहरु धेरै पछि मात्र सरे । वैदिक कालमा दक्षिण कोसलका राजा ‘नीप’ विस्थापित भएर नेपाल पसे पछि ‘नीप’ र उनका बाबु ‘पार’ को  नाउँ जोडिएर ‘नेपाल’ देशको नाउँ बनेको हो भन्ने ज्ञानमणि नेपाल (प्रकाशोन्मुख, ‘गोपालन नीप गणतन्त्र संक्षिप्त प्राचीन इतिहास’) को निष्कर्ष छ । गङ्गादेखि कर्णाली सम्म पाञ्चाल राज्य थियो । उत्तर पाञ्चाल त खसान नै हो । ऋग्वेदका राजा दिवोदास र सुदास पाञ्चालकै राजा थिए । दिवोदासका भिनाजु गौतम ऋषिको आर्य संस्कृति फैलाउन अग्रिम  भूमिका छ । नेपालको इतिहासमा यसरी आर्यहरु प्राग्वैदिक, वैदिक, उत्तरवैदिक, पौराणिक र ऐतिहासिक अनेक चरणमा पत्रै पत्र जमेका देखिन्छन् ।

पुराणका कुरा पनि आफुलाई वैज्ञानिक र वस्तुगत इतिहासमा विश्वास गर्नेहरु त्यहाँका काल्पनिक र आलङ्कारिक घटनालाई वाच्यार्थ ठानेर पत्याउँदैनन् । पार्जिटर (१५) ले पुराणहरु र महाभारतको वस्तुगत व्याख्या गर्दै के भनेका छन् भने, पुराणका कथाहरु आधारभूत रूपमा गाइनेहरुले परम्परामा सारेका सत्य घटना हुन् । परिभाषा अनुसार पुराण भित्र वंशावली अवश्य हुन्छ अनि परम्परागत रूपमै  राजाहरुको वंशावली सविस्तार गाउने विशेष पेसा ‘सूत’ हरुको हुन्थ्यो । सूतहरु राजाकै बाहुनी आमाका सन्तान हुन्थे । पुराण भित्र राजा, देउता र ऋषिहरुका वंशावली पाइन्छन्, तर ऋषिहरुको वंशावली अधुरो पनि हुन्छ र त्यति भर पर्दो पनि हुँदैन, किन भने गुरुहरुको वंशावलीमा चाहिँ ‘गुरुशिष्य’ को ‘गुरुवंश’ हुन्छ, त्यसैले त्यसबाट पुस्ताको गणितीय अड्कल हुन सक्तैन, तर राजाहरुको वंशावलीमा चाहिँ प्राय बाबुछोराको वंश हुन्छ, त्यसैले काल निर्णयमा त्यो पत्यारिलो हुन्छ । गाइने र हुड्के (सूत) हरुका हातबाट इतिहास जजमानी गर्ने बाहुनका हातमा पुगे पछि मात्र पुराणमा हावादारी कुराहरुको मसला लक्ष्यानुरूप भरियो ।

पार्जिटर (१४५-१४८) ले उल्लिखित पुराणहरुका राजवंशावली भिडाएर ९५ पुस्ताको तुलनात्मक तालिका बनाएका छन् र पुस्ताको २० वर्षका दरले झन्डै २००० वर्ष अथवा २५ वर्षका दरले झन्डै २५०० वर्षको वैज्ञानिक हिसाब निकालेका छन् । यसैमा सीतानाथ प्रधान (अध्याय १५) ले महाभारत युद्ध काल इपू० ११५० निकालेका छन् । यस हिसाबले नेपाल तराईमा कोसी पश्चिमको ‘विदेह’ (मिथिला) सम्म वैदिक आर्यहरु कम्तीमा महाभारत युद्ध भन्दा अगाडि नै आई सकेको देखिन्छ । कोसी पूर्व ब्रह्मपुत्र सम्मको ‘पुण्ड्रवर्धन’ र ब्रह्मपुत्र पारि ‘प्राग्ज्योतिष’ मा आर्यहरु कहिले पुगे, मैले त्यो अध्ययन गर्न बाँकी छ ।

माथिका विश्लेषणका आधारमा नेपालको खस जाति ताक्लामकानबाट देब्रे तिर पामिर, हिन्दुकुश र हिमालय पार्दै फेरो लगाउँदा ताजिकिस्तान, उज्बेकिस्तान, अफगानिस्तान, पाकिस्तान, भारत हुँदै नेपाल सम्म आई पुग्न बाटामा पर्ने खोलै खोला उक्लँदै अघि बढ्दै गरेको देखिन्छ । ताजिक नाम नै ‘तक्षक’ नामबाट बनेको हो । पाकिस्तानको तक्षशिलाले पनि त्यही नाम सम्झाउँछ । काश्मीरको इतिहास (स्टेइन, १९०० इ, ‘…राजतरङ्गिणी’) मा पनि ‘तुरुष्क’, ‘तुखार’, ‘खस’, ‘दरद’ को  चर्चासँगै ‘महापद्म नाग’ को पनि नाउँ आउँछ । सातौँ शताब्दीमा कालीगण्डकी सम्म दिग्विजय गर्दै आएर नेपालका राजा ‘अरमुडि’ सित हार्ने राजा जयापीड पनि ‘कर्कोटक नाग’ कै वंशज थिए । वैदिक आर्य आर्यहरुका असङ्ख्य बगाल मध्ये एउटा मात्र हो । त्यो भन्दा अगाडि पनि अवैदिक आर्यका केही बगाल अघि लागेका थिए र त्यस पछि पनि निरन्तर रूपमा ओइरी रहे । परस्पर हानथाप गर्ने तिनै आर्यहरुले वैरीहरुलाई प्रयोग गर्ने शब्द (असुर, राक्षस, पिशाच, दैत्य, दानव, शूद्र, दस्यु, व्रात्य) आफ्नै गोतीमा पनि प्रयोग गरेको पाइन्छ । काश्मीर, हिमाचल, उत्तराखण्ड र नेपालमा वैदिक आर्यले खसालेका धेरै आर्य उत्तरपश्चिम तिर फैलेका छन् ।

वैदिक, उत्तरवैदिक, पौराणिक र ऐतिहासिक कालमा पनि आर्यहरुका अनेक बगाल नेपालको दक्षिण तिरबाट नेपाल पसेको देखिन्छ । वैदिक कालमा उत्तर पाञ्चाल कर्णाली सम्मै थियो, कोसल गण्डकी सम्म थियो, अनि विदेह वा मिथिला कोसी सम्म थियो । सीरध्वज जनककी छोरी सीतासँग कोसलका रामचन्द्रसँग बिहे भएको थियो । उनकै सभापण्डित याज्ञवल्क्य वाजसनेयले ‘शुक्लयजुर्वेद’ बनाएका थिए अनि ‘शतपथब्राह्मण’ र ‘बृहदारण्यक उपनिषद्’ त्यहीँ रचिएको थियो । कोसी किनारमा कौशिक ऋषिको आश्रम थियो । महाभारत कालमा कर्णले दिग्विजय यात्रामा कोसी पश्चिमका पहाडी भाग  (माझकिराँत) जितेका थिए । दक्षिण कोसलका राजा ‘नीप’ र उनका बाबु ‘पार’ को नाम जोडिएर नेपालको नाम बन्यो । हैहयवंशी यादवहरुले मिथिला सम्मै दिग्विजय गरे । नेपालको इतिहासमा आउने ‘गोपाल’ वंश उनीहरुकै दसी हो । थानकोट र चित्लाङका गोपाली तिनैका सन्तान हुन् । बुद्धको जन्म लुम्बिनीमा भयो । वैशालीका लिच्छविहरु विस्थापित भएर नेपालका मात्र होइन, तिब्बतका पनि राजा भए । महाराष्ट्रकी तुलजा भवानी काठमाडौँका नेवारहरुकी इष्टदेवी भइन् ।

भिको (१७२५ इ, ‘द न्यु साइन्स’) के भन्दछन् भने, मानव इतिहास तिन किसिमको पाइन्छ । पहिलो चरणमा देउता मात्र पाइन्छन्, दोस्रो चरणमा देउता र राक्षस पाइन्छन्, अनि तेस्रो चरणमा मात्र मान्छे पाइन्छन् । वास्तवमा सबै चरणका इतिहासले मान्छेकै कुरा गरेका हुन् । खालि हामीले देउता र राक्षसका कुरालाई मान्छेका कुरामा अनुवाद गर्न जान्नु पर्छ । भिकोको इतिहास सिद्धान्तका आधारमा हामीले आफ्ना लोक कथा, गाथा र मिथकहरुमा भएको इतिहासलाई वस्तुगत इतिहासमा बदल्न जान्नु पर्छ । संसारभरमा इतिहास लेख्नेहरुले आफ्ना मिथक, वंशावली र किंवदन्तिहरुको उपयोग गरेकै हुन्छन् । उत्तर आधुनिक इतिहास दर्शन (फुको, १९७० इ, ‘द अर्डर अफ डिस्कोर्स’) ले त के भन्दछ भने, प्राय मानिसहरु इतिहासलाई चाहिँ साँचो र कथालाई चाहिँ काल्पनिक र असत्य ठान्छन्, तर वास्तवमा संसारभरका इतिहासहरु त राजा महाराजाहरुले तलब दिएर आफुलाई माथि पार्न लेखाएका हुन्छन्, त्यसैले इतिहासमा पात्र चाहिँ साँचो, घटना र तथ्य चाहिँ काल्पनिक र अर्धसत्य हुन्छ भने, कथामा पात्र चाहिँ काल्पनिक कुरो चाहिँ वास्तविक हुन्छ ।

यसरी नेपालमा आर्य जाति र संस्कृति बिटुलिएर वा चोखै नङमासु भएर मिलेको छ । त्यो मन नपराएर विदेशी धर्म प्रचार गर्न केही आइएनजिओले फुटको बोट लगाउन जति पैसाको खोलो बगाए पनि नेपालबाट आर्य संस्कृति मटियामेट पार्न सक्तैन !

संस्कृतलाई कसरी लोकभाषा बनाउने?

संस्कृत भाषा र वाङ्‍मय नेपाली लोकमा नङमासु भएर मिलेको छ

(पहिलो, दोस्रो, गण्डकी, पाँचौँ, कर्णाली, र सातौँ प्रदेशमा प्रस्तुत)

 

  • जुन भाषा र त्यस भित्रको साहित्य, संस्कृति र दर्शनको उपयोग नगरी लोकको कुनै पनि सांस्कृतिक गतिविधि पुरा हुँदैन, लोकभाषा भनेको त्यही हो ।
  • ‘लोकभाषा’ को योउ परिभाषा अनुसार ‘संस्कृतलाई कसरी लोकभाषा बनाउने?’ भन्ने यो विषय नै बेठिक हुन्छ, किन भने संस्कृत उहिल्यैदेखि नेपाल र नेपालीहरुको अनिवार्य लोकभाषा छँदै छ । भई रहेकालाई के बनाउने? हाम्रो समस्या चाहिँ के छ भने, नेपालको संस्कृत विश्वविद्यालय, नेपालका संस्कृत विद्यालय, ‘जयतु संस्कृतम्’ जस्ता नेपालमा संस्कृतको प्रभाव लोकमा सर्वत्र भएको देख्न चाहने संस्था र संस्कृत पढेका विद्वानहरुले र संस्कृतको उत्थान भएको देख्न चाहने स्वतन्त्र व्यक्ति र संस्थाहरुले ‘संस्कृत नेपाली लोकमा संस्कृतको पठनपाठन सुरु हुनु भन्दा धेरै अघिदेखि नै माटो, पानी, घाम, हावा र रगत मिसिए झैँ हामीले चालै नपाई स्वायत्त रूपमा चली रहेको पहिले आफुले चाल पाउनु परेको छ र लोकलाई त्यो सुइँको दिएर नेपाली समाजको उत्थानमा कसरी मनवचनकर्मले निस्वार्थ भावले अहोरात्र खट्नु परेको छ भन्ने कुरो चाल पाउनु र अभियान बनाउनु मात्र आवश्यक छ ।
  • नेपालमा मागधी, अर्धमागधी, शौरसेनी र खस प्राकृतबाट बनेका २० ओटा जति भारोपेली मातृभाषाहरु २० ओटा मातृभाषाका शब्दहरुको व्युत्पत्ति र इतिहास केलाउन संस्कृत भाषाकै कोश र व्याकरण नजानी हुँदैन ।
  • यी भारोपेली भाषा मात्र होइन, सातौँ शताब्दीमा बनेको तिब्बती लिपि पनि थोङ्‍मी सम्भोटाले संस्कृतकै वर्णमालाबाट बनाएका हुन् । नवौँ-दसौँ शताब्दी पछि पश्चिम तिब्बतमा तिब्बती भाषाको विकास गर्न संस्कृतकै सहारा लिइयो, संस्कृतका अनेक बौद्ध ग्रन्थहरु तिब्बती भाषामा अनुवाद गरियो । त्यो अनुवाद कस्तो आदर्श र यान्त्रिक रूपमा गरियो भने, तिब्बतीको खास शब्दका लागि संस्कृतको खास शब्द मात्र चलाउने थिति बाँधियो । त्यसको परिणाम के भयो भने, मुसलमान शासकहरुको आक्रमणले भारतमा नभेटिने संस्कृत ग्रन्थ तिब्बतीमा मात्र पाइए र ती ग्रन्थबाट संस्कृतमा अनुवाद गर्दा जुन शब्दबाट तिब्बतीमा अनुवाद गरिएको थियो, संस्कृतको त्यही शब्द फर्कियो । यसरी संस्कृतको मूल ग्रन्थ जस्ताको तस्तै भेटियो । यसरी संस्कृतसँग तिब्बती भाषा अर्कै किसिमले नङमासु भएर मिलेको छ ।
  • नेपाल मात्र होइन, समस्त भारतीय उपमहाद्वीपका भाषामा व्यक्ति र संस्थाका नाम संस्कृतमै राख्ने चलन छ ।
  • नेपालीले छोराछोरीको नाम राख्ता र आदर्श व्यक्तिको उदाहरण दिँदा संस्कृत वाङ्मयकै पुराणका आदर्श पात्रहरुका नाम रोज्छन् अनि कसैलाई गाली गर्दा पनि पुराणैका खलपात्रहरुका नाउँ र उदाहरण दिन्छन् ।
  • पुराणका नाम मन नपराएर राम्रा अर्थ भएका नाम राख्न मन गर्नेले पनि राम्रा नाम खोज्न कि संस्कृत जान्नेलाई सोध्छन्, कि संस्कृतका कोश पल्टाउँछन्, कि आफुले राखेको राम्रो नामको अर्थ संस्कृतमा राम्रो होला भनेर नजानी राख्छन् ।
  • आफ्नो भाषा अलिक पाखे र खुँजेली नदेखियोस् भनेर आफ्नो बोली शिष्ट बनाउन मानिसहरु नेपाली शब्दलाई संस्कृत शब्दले साट्छन् ।
  • मानक लेख्य नेपालीमा नेपाली शब्दलाई संस्कृत शब्दले साट्ने प्रक्रिया अझ बढ्छ, त्यसैले लेख्य नेपालीमा कथ्य नेपालीमा भन्दा संस्कृत शब्दको प्रतिशत बढ्छ ।
  • आफ्नो भाषण र लेखको भाषा बढ्ता आदर्श र सुमधुर बनाउन मानिसहरुले झन झन मातृभाषाका शब्दहरु संस्कृत शब्दले साट्तै जान्छन् ।
  • आत्मपरक निबन्धमा भन्दा वस्तुपरक प्राज्ञिक प्रबन्धहरुमा संस्कृत शब्द र संस्कृत व्याकरणको समास धेरै प्रयोग गर्ने चलन छ ।
  • संस्कृत दक्षिण एसिया र दक्षिण पूर्वी एसियाको जुनसुकै मातृभाषा (थाई, कम्बोडियाली, मलेसियाली, इन्डोनेसियाली, लाओसी, आदि) को वैज्ञानिक, प्राविधिक र पारिभाषिक शब्दावलीको स्रोत भाषा हो । त्यसैले यहाँका प्राविधिक भाषामा संस्कृत शब्दको छिरोलो हुने प्रवृत्ति छ ।
  • चिनियाँ, कोरियाली, जापानी र मङ्गोलियाली जस्ता भाषामा बौद्ध साहित्यका पारिभाषिक शब्द संस्कृतकै तत्सम, तद्भव र रूपानुवाद गरेर बनाइएका पाइन्छन् ।
  • संसारभरका भारोपेली भाषामा पनि संस्कृत भाषासँग मिल्ने असङ्ख्य शब्द पाइने अनि समस्त पूर्वी एसियाली र दक्षिणपूर्व एसियाली भाषामा संस्कृत भाषाका शब्दहरुको अनिवार्यता देखेर नै आज भन्दा झन्डै ९० वर्ष अगाडि जयपृथ्वी बहादुर सिंहले संस्कृतलाई समस्त युरेसिया (युरोप र एसिया) को सम्पर्क भाषा बनाउनु पर्छ भन्ने प्रस्ताव राखेका थिए ।
  • कवितामा संस्कृत शब्दको सबभन्दा धेरै प्रयोग हुन्छ । गद्य कवितामा पनि अनुपात बढ्तै हुन्छ भने, पद्यमा संस्कृत शब्दको अनुपात एकदम बढ्ता हुन्छ ।
  • कुनै नेपाली कविसँग संस्कृत शब्द भण्डार र शब्द निर्माण शक्ति जति धेरै हुन्छ, त्यसै सामर्थ्यले कविलाई चाहिने वैकल्पिक पर्यायहरु दिने कामधेनुको काम संस्कृतले नै गरेको छ ।
  • आफ्नो राजनीतिक स्वार्थका लागि संस्कृतको रातोदिन विरोध र खेदोपिछो गर्ने प्राय नेपालीहरुको नाम अनिवार्य रूपमा संस्कृतमै हुन्छ । धेरैजसो नेपालीको नाम संस्कृतमा भए पनि थर चाहिँ नेपालीमा हुन्छ, तर संस्कृतको राजनीतिक विरोध गर्ने कसै कसैको त छेत्री बाहुनलाई पनि जित्ने गरी थर पनि संस्कृतमा हुन्छ ।
  • संस्कृतको राजनीतिक विरोध गर्न बोलिएका भाषण र लेखिएका लेखहरु संस्कृत शब्द नै नचलाई पुरा भए त, मरिजाउँ !
  • संस्कृत भाषा, संस्कृत वाङ्मय र संस्कृत वेद, पुराण, आयुर्वेद, दर्शन र लोकाचार र त्यसका शब्दावली नै समस्त दक्षिण एसियालाई घनिष्ठ एकताको सूत्रमा बाँध्ने अनिवार्य परिचायक शक्ति हो ।
  • यस क्षेत्रमा सबै जातिका लोक कथामा संस्कृतकै पौराणिक साहित्यका कथानकहरुलाई आत्मीकरण गरिएको हुन्छ ।
  • यस क्षेत्रका सबै जातिको लोक विश्वासमा संस्कृत दर्शन र पौराणिक वाङ्मयले काम गरेको छ ।
  • गाउँठाउँका नेपालीहरुलाई अलिअलि जरिबुटीको ज्ञान नहुने गाउँले नेपाली नै हुँदैन । आयुर्वेद र त्यो लोकौषध ज्ञानको घनिष्ठ साइनो छ ।
  • संस्कृतका सबै पुराणहरु लिपिबद्ध गरेका लोक साहित्य नै हुन् ।
  • जातजाति, छुवाछुत, लोक ज्ञान, लोक विद्या, लोक विश्वास, देवीदेउता, मठमन्दिर, चाडबाड जानेर अथवा नजानेर लोकले संस्कृत वाङ्‍मयसँगै जोड्ने गरेको छ ।
  • संस्कृत भाषा नजानी नेपालका ऐतिहासिक अभिलेखहरु बुझ्नै सकिँदैन, त्यसैले संस्कृत भाषा नजानी नेपालको इतिहासको ज्ञान पुरै हुँदैन ।
  • नब्बे प्रतिशत नेपालीहरु (८१ प्रतिशत हिन्दु र १०.७ प्रतिशत मध्ये अधिकांश बौद्ध) संस्कृत नभए, जन्मन, मर्न, न्वारन गर्न, बिहेबटुलो गर्न, पूजाआजा गर्न र चाडबाड मनाउनै पाउँदैनन् ।

 

संस्कृतलाई लोकको झन नजिक कसरी पुर्‍याउने?

(गण्डकी प्रदेशमा प्रस्तु)

  • आय आर्जनको बाटो कसरी बनाउने (संस्कृत पढ्ने र राष्ट्र तथा लोकलाई ( उपयोगी कसरी बनाउने?
  • नेपाली तीर्थहरुका माहात्म्यहरु संकलन गरेर ‘नेपाल पुराण’ लेखाउने (नेपाली, संस्कृत, लोक भाषा, हिन्दी र अङ्ग्रेजीमा)। त्यसमा नेपाली लोक कथा, लोक गाथा, लोक देवता, लोक तीर्थ, लोक विश्वास, तीर्थ सम्बन्धी किंवदन्ति र माहात्म्य (गद्यपद्य मिलाएर)।
  • तीर्थ यात्रा घुम्ती बस सेवा सुरु गर्ने,
  • व्यक्ति र संस्थाका राम्रा नाम (न्वारनका नाम) सेवा शुल्क लिएर राखी दिने लोक सेवा गर्ने
  • सबै प्रदेश र पालिकाका मातृभाषामा शब्द कोश बनाउन प्रेरणा दिएर शब्दको व्युत्पत्ति खोज्न सघाई दिने
  • अखबारमा आउने अशुद्ध संस्कृत शब्दको खण्डन गरेर यो नियमले त्यसको शुद्ध रूप यस्तो हुन्छ भनेर सिकाउने लेख छपाउने
  • विदेशी भाषामा चलेका नेपाली संस्थाहरुका नाम नेपाली अथवा संस्कृतमा लेखाउने अभियान चलाउने र वैकल्पिक नामको सुझाव दिने
  • नेपालीहरु नाम राख्न संस्कृत पुराणहरुका आदर्श पात्रका नाम अथवा राम्रो अर्थ लाग्ने शब्दहरु खोज्छन् । त्यो खाँचो पुरा गर्न नेपालीलाई राम्रा लाग्ने संस्कृत मिथकका आदर्श पात्रका छोटा छोटा (अधिकतम १० हरफका) कथा सङ्कलन गरेर प्रकाशन गर्दा आय आर्जन पनि हुन्छ, संस्कृति जोगाउन संस्कृत वाङ्मयको उपयोग पनि हुन्छ ।
  • ‘नेपालीलाई मन पर्ने न्वारनका नाम’ भन्ने किताब निकाल्दा कति बिक्थ्यो होला र लेखकको नाम पनि कति चल्थ्यो होला !
  • ‘भाषा शिष्ट बनाउने संस्कृत शब्द’ भन्ने किताब लेखे हुन्छ । त्यहाँ नेपालीका आफ्ना ‘लोग्ने’ र ‘स्वास्नी’ जस्ता शब्दको साटो ‘श्रीमान्’ र ‘श्रीमती’ जस्ता संस्कृत शब्दको विकल्प दिन सकिन्छ ।
  • नेपाली भाषाका नेपालीमा प्रचलित पर्यायवाची संस्कृत शब्दमाला बनाएर प्रकाशित गर्न संस्कृतकै विद्वानले सघाउन सक्छन् ।
  • नेपाली वैज्ञानिक र प्राविधिक नव शब्दावलीमा संस्कृतकै धातु, प्रातिपदिक र व्याकरणको प्रयोग गरिन्छ । त्यस्ता नव शब्दावली पाणीनीय व्याकरण अनुसार शुद्ध छन् कि छैनन् भन्ने जाँच्ने र वैकल्पिक शुद्ध शब्द सुझाव दिने संस्कृतकै विद्वानको कर्तव्य हो । त्यो खाँचो पुरा गर्ने काम कसको होला, समीक्षा गरौँ !
  • नेपाली कविहरुका लागि अनुप्रास कोश बनाउने काम पनि बाँकी छ ।
  • ‘कल्याण’ (सत्कथा अङ्क) मा भए जस्ता आजको नेपाली लोकलाई उपयोगी हुने किसिमका आदर्श चरित्र निर्माण गर्ने नीति कथा र उपाख्यानहरुको बजार र छ, तर माल छैन । त्यसको उत्पादन गर्ने काम संस्कृतकै विद्वानहरुको हो ।
  • गुरुकुलमा विद्यार्थीहरुलाई योगाभ्यास गर्न सिकाउने पाठ्य क्रम छ कि छैन?
  • गुरुकुलमा विद्यार्थीको तह अनुसारको आयुर्वेद पाठ्य क्रममा छ कि छैन?
  • पुराणहरुमा नेपालका धेरै तीर्थहरुको उल्लेख छ । तिनीहरुको अनुसन्धान, प्रचार र क्षेत्रीय भौतिक, आर्थिक र सांस्कृतिक विकासमा संस्कृत विश्वविद्यालयका अनुसन्धान र ‘जयतु संस्कृतम्’ कस्तो योजना बनाएर अघि बढ्नु पर्ला? सोच्न थालौँ !
  • जातजाति, छुवाछुत र लैङ्गिक पक्षपात जस्ता अवैदिक सामाजिक रोग हटाउन जब सम्म संस्कृतका विद्वान् लाग्दैनन्, तब सम्म सम्भव हुँदैन । ‘जयतु संस्कृतम्’ ले यसमा अग्रता लिनु पर्छ । यस कुरामा जयतु संस्कृतम्, संस्कृत विश्वविद्यालय र संस्कृत विद्वानहरु मौन बसेको शोभनीय होइन । के योजना छ?

संस्कृतलाई आय स्रोतको माध्यम कसरी बनाउने?

  • संस्कृतका सबै पुराणहरु लिपिबद्ध गरेका लोक साहित्य नै हुन् ।
  • जातजाति, छुवाछुत, लोक ज्ञान, लोक विद्या, लोक विश्वास, देवीदेउता, मठमन्दिर, चाडबाड जानेर अथवा नजानेर लोकले संस्कृत वाङ्‍मयसँगै जोड्ने गरेको छ ।
  • दुई पैसा जोडेर व्यापार थाल्ने ठुला व्यापारीहरुलाई गुरु थापेर कसरी संस्कृतका विद्यार्थीले जानेको सिपलाई आय आर्जनको स्रोत बनाउने भन्ने शिक्षा दिलाउने

 

संस्कृतलाई देश विकासको साधन कसरी बनाउने?

  • संस्कृतका सबै पुराणहरु लिपिबद्ध गरेका लोक साहित्य नै हुन् ।
  • जातजाति, छुवाछुत, लोक ज्ञान, लोक विद्या, लोक विश्वास, देवीदेउता, मठमन्दिर, चाडबाड जानेर अथवा नजानेर लोकले संस्कृत वाङ्‍मयसँगै जोड्ने गरेको छ ।

 

संस्कृतलाई सातौँ र छैटौँ प्रदेशमा कसरी उपयोगी बनाउन सकिन्छ?

  • सातौँ प्रदेशको नाम (सुप) ठिक भएन । वैदिक र पौराणिक साहित्यका आधारमा आधारमा त्यसको उपयुक्त नाउँ जुराउनु पर्छ । ऋग्वेद, अथर्व वेद, सामवेद अनि ताण्ड्य ब्राह्मण र पञ्चविंश ब्राह्मण जस्ता वैदिक साहित्य र विष्णु पुराण, वायु पुराण, मार्कण्डेय पुराण, स्कन्द पुराण, बौद्ध साहित्य (दिव्यावदान, अशोकावदान) र कैलास पुराण जस्ता ग्रन्थको उपयोग लिन सकिन्छ ।
  • टड, पार्जिटर, सीतानाथ प्रधान र सुमन शर्माहरुले गरेको पौराणिक इतिहासको अनुसन्धान र महाभारतको उपयोग लिनु पर्छ ।
  • सातौँ प्रदेशको नाम बैजनाथधाम अथवा ‘मानस खण्ड’ राख्नु उपयुक्त होला ।
  • खसान क्षेत्रमा जति देवीदेउता छन्, जति किसिमका धार्मिक लोकाचार छन्, जति किसिमका लोक प्रसिद्ध धार्मिक उपाख्यान छन्, ती पुराणहरुमा पाइँदैनन् । पुराणहरु पनि लिपिबद्ध भएका लोक कथा नै हुन् ।
  • वैदिक साहित्यलाई अघि सारेर संस्कृतका धुरन्धर पण्डितहरु जब सम्म अघिल्लो मोर्चामा आउँदैनन्, तब सम्म छाउपडी र छुवाछुत जाँदैन ।
  • कुनै सिप नभई दलित हुन पाइँदैन ।

 

नेपाली भाषामा बालकृष्ण पोखरेलको योगदान

बालकृष्ण पोखरेल नजन्मेका भए नेपाली भाषाको विकासका चार पाटा अँध्यारै हुन्थे कि उज्यालै हुन्थे भन्ने अड्कल काट्न म सक्तिन ।

  • नेपाली भाषामा “झर्रो वाद” को प्रवर्तन (२०१३-२०४०)
  • नौलो पाइलो (२०१३):

बिए पढ्न बालकृष्ण पोखरेल काशी बस्ता एकै दामलका उनका मित्र (कोशराज रेग्मी, बल्लभमणि दाहाल, चूडामणि रेग्मी, पोषराज निरौला, गणेश भण्डारी, विपिनदेव ढुङ्गेल, आदि) सँग मिलेर ‘नौलो पाइलो’ (२०१३) भन्ने पत्रिका चलाए । त्यस पत्रिकाले नै नेपाली भाषामा ‘झर्रो वादी आन्दोलन’ ल्यायो । नेपाली भाषा आज पनि विदेशी भाषा (अङ्ग्रेजी, हिन्दी) र संस्कृतकै पनि अनावश्यक शब्द र व्याकरणबाट बिटुलिई रहेको छ । यस कुराले बालकृष्ण पोखरेल (र उनका साथीहरु) लाई कोक्यायो । त्यसो हुँदा संस्कृत अथवा कुनै पनि विदेशी भाषा (अङ्ग्रेजी र हिन्दी) बाट नबिटुलिएको ‘झर्रो’ नेपाली भाषा लेख्ने र लेख्न प्रेरणा दिने अनि बिटुलो नेपाली लेखाइ र लेख्नेहरुको धतुरो झार्ने सङ्कल्प ‘नौलो पाइलो’ पत्रिकाबाट पोखरेल र उनका मित्रहरुले गरे । पोखरेल नै त्यस भाषा मण्डलीका मियोँ थिए ।

  • आगन्तुक शब्दको नेपालीकरण (२०१३-२०३४)
  • पोखरेललाई श्याम प्रसाद शर्माको प्रभाव :

नेपाली भाषामा झर्रो वादसितै जोडिएर नेपाली आगन्तुक शब्दको ‘नेपालीकरण’ पनि बालकृष्ण पोखरेलकै नेतृत्वमा आएको हो । भेटघाटमा कुरा गर्दा पोखरेल के भन्थे भने, नेपाली हिज्जेलाई नेपालीकरण गर्ने प्रेरणा उनले २०१५-२०१६ साल तिर वीरगन्जमा श्याम प्रसाद शर्माबाट पाएका हुन् । जुन वेला शशीकला शर्मा र श्याम प्रसाद शर्मा वीरगन्जमा ‘स्वास्नी मान्छे’ पत्रिका चलाएर बसेका थिए, त्यस वेला बालकृष्ण पोखरेललाई नेपाली आगन्तुक शब्दको नेपालीकरण गर्न श्याम प्रसाद शर्माको गहिरो प्रेरणा र प्रभाव परेको थियो ।

  • साझा प्रकाशनको प्रयास (२०२५ तिर):

साझा प्रकाशनले पनि नेपाली हिज्जेको नेपालीकरणमा सहमति बनाउन खोज्यो । त्यस अभियानमा पनि बालकृष्ण पोखरेल अग्रणी थिए । बालकृष्ण सम, तारानाथ शर्मा र वासुदेव त्रिपाठी समेत त्यस अभियानमा संलग्न थिए, तर तारानाथ शर्माको भनाइ अनुसार पुरातन पन्थी र परम्परावादीहरुले त्यो गोष्ठीको सहमति भाँडे ।

  • ‘अनिवार्य नेपाली’ को राष्ट्रिय अधिवेशन (२०३४-२०४८):

त्रिभुवन विश्व विद्यालयमा २०३० सालदेखि ‘नयाँ शिक्षा योजना’ लागु हुँदा बालकृष्ण पोखरेल नेपाली केन्द्रीय विभाग छोडेर विराटनगर गई सकेका भए पनि गोष्ठीमा सक्रिय सहभागी थिए, वासुदेव त्रिपाठी विभागीय प्रमुख थिए भने, बल्लभमणि दाहाल पुणें विश्व विद्यालयबाट पिएचडी भर्खर सक्तै थिए । नयाँ शिक्षाको पहिलो नौलो पाइलो थियो विश्व विद्यालयमा ‘अनिवार्य नेपाली’ विषयको जन्म । त्यसका अध्यक्ष बल्लभमणि दाहाल भएका वेलामा २०३४ मा अधिराज्यभरका क्याम्पसमा अनिवार्य नेपाली विषय पढाउने गुरुहरुको पढाइमा एकरूपताका लागि ‘पहिलो राष्ट्रिय अधिवेशन’ भयो । त्यसै अधिवेशनमा सहभागीहरु बिच नेपाली आगन्तुक शब्दहरुको नेपालीकरणमा सहमति भयो। प्रज्ञा प्रतिष्ठानको ‘नेपाली बृहत् शब्द कोश’ (२०४०) त्यसै सहमतिको फल हो ।

  • नेपाली बृहत् शब्द कोश (२०४०):

नेपाली बृहत् शब्द कोश (२०४०) त्रिभुवन विश्व विद्यालयमा अनिवार्य नेपाली पढाउने गुरुहरु बिच नेपालीमा आगन्तुक शब्दहरुको नेपालीकरण गर्ने व्यापक सहमतिको आदर्श दस्तावेज हो  । हिज्जेको नियम बनाएर मात्र पुग्दैन । ‘नेपाली कसरी शुद्ध लेख्ने?’ (१९९२) देखि नै नियम बनाउने चलन छँदै थियो । पुष्कर शमसेरले शब्द कोशहरु प्रकाशित गरेर ती नियमहरुको उदाहरण कोशका रूपमा प्रस्तुत गरे । त्यसै गरी त्रिभुवन विश्व विद्यालय पाठ्य क्रम विकास केन्द्रले गरेका गोष्ठीहरुमा आगन्तुक शब्दको नेपालीकरण गरेर मात्र पुग्दैनथ्यो। त्यसका लागि एउटा आदर्श कोशको खाँचो थियो । बालकृष्ण पोखरेल संयोजक र सम्पादक भएर अनि बल्लभमणि दाहाल सम्पादक मण्डलको एउटा सदस्य भएर ‘नौलो पाइलो’ (२०१३) देखि थालिएको झर्रो वादी आन्दोलनको आगन्तुक शब्दलाई नेपालीकरण गर्ने लक्ष्य ‘नेपाली बृहत् शब्द कोश’ मा आएर पुरा भयो । त्यस पछि त्रिभुवन विश्व विद्यालयको पठन पाठनमा ‘नेपाली बृहत् शब्द कोश’ (२०४०) लाई नै आदर्श बनाइयो ।

  • नयाँ ने०क०शु०ले (२०६९) मा बालकृष्ण पोखरेल :

आज नेपाली भाषाको हिज्जे कस्तो हुनु पर्छ भनेर किचोलो भई रहेको छ । त्यस किचोलामा पनि बालकृष्ण पोखरेल मुछिएका छन् । ‘आगन्तुक शब्दको नेपालीकरण’ भन्ने मन्त्र जुन बालकृष्ण पोखरेलले बनाए, जगाए र ‘नेपाली बृहत् शब्द कोश’ मा स्थापित गरे यो दशक लागे पछि उनै बालकृष्ण पोखरेल नै आफ्नो त्यसै मन्त्रको विरोधी मोर्चामा उभिएका देखिए। यसरी बालकृष्ण पोखरेल नै बालकृष्ण पोखरेलको विरोधी मोर्चामा देखिने उत्तर आधुनिक नाटकलाई निम्न लिखित ढङ्गले व्याख्या गर्न सकिएला कि !

  • ‘नेपाली कसरी शुद्ध लेख्ने?’ र ‘नेपाली बृहत् शब्द कोश’ (२०४०):

संस्कृतकै जस्तो वर्णका आधारमा मात्र लेखिने परम्परा हुनु चाहिँ जुनसुकै भाषालाई भाषा वैज्ञानिक रूपले लेख्न सकिने बलियो आधार हो, तर नेपाली जस्तो अर्थमा फरक पार्न सक्ने वर्णलाई बेवास्ता गरेर नेपालीको अर्थ परिवर्तनसँग साइनै नभएको संस्कृतको चाहिँ वर्णमाला प्रयोग गरेर लेख्ने चलन भएको भाषामा सहमति कहिल्यै पनि हुन सक्तैन । यस्ता भाषामा हिज्जेको व्यवस्था वर्ण वैज्ञानिक र अर्थ वैज्ञानिक तर्कका आधारमा स्थापित हुँदैन, खालि लौराका बलले मात्र स्थापित हुन्छ । ‘नेपाली कसरी शुद्ध लेख्ने?’ (१९९२) लाई सर्वमान्य बनाउने काममा सफलता त्यसको वर्ण वैज्ञानिक शक्तिको आधार नभएर जुद्ध शमसेरका लौराका डरले मात्र व्यवस्थित भएको हो । बरु ‘नेपाली बृहत् शब्द कोश’ को आगन्तुक शब्दको नेपालीकरण नेपाली वर्ण व्याकरणको छेउमा नेपाली हिज्जे ल्याउने प्रयास हो, त्यसैले ‘नेपाली कसरी शुद्ध लेख्ने?’ भन्दा ‘नेपाली बृहत् शब्द कोश’ नै पूर्ण रूपले ओर गर्न लायकको नभए पनि नेपाली वर्ण व्यवस्थाको नजिक छ ।

  • ‘नेपाली बृहत् शब्द कोश’ (२०४०) को हिज्जे पनि त्यसको वर्ण वैज्ञानिक बलले भन्दा पञ्चायती व्यवस्थाको लौराको बलले व्यवस्थित भएको थियो । अहिले पटकपटकका राजनीतिक जन आन्दोलनहरुले केन्द्र सरकारलाई झन झन दुब्लो बनाउँदै गएकाले त्यसको कुनै वर्ण वैज्ञानिक कमजोरी बढेको नभएर ‘नेपाली बृहत् शब्द कोश’ को हिज्जे विरोधको भाँडो भएको हो । अबको उत्तर आधुनिक नेपालमा शिक्षा मन्त्रालय अथवा पाठ्य क्रम विकास केन्द्र अथवा प्रज्ञा प्रतिष्ठान अथवा विश्व विद्यालयको ‘नेपाली केन्द्रीय विभाग’ कै अथवा कुनै वरिष्ठ प्राध्यापककै ठुलो आड लिए पनि संस्कृतकै जस्तो वर्ण वैज्ञानिक आधार नहोउन्जेल (अनि त्यस्तो हुने छाँट कतै छैन !) नेपाली भाषाको हिज्जे राजनीतिक आक्रमण र विरोधको अचानो बन्दैन भन्न सकिँदैन ।
  • नेपाली हिज्जे अस्थिर बनाउने नाटक :

नेपाली हिज्जेको परिवर्तन ‘नेपाली बृहत् शब्द कोश’ (२०४०) मै अन्त गर्नु पर्थ्यो, तर त्यसो नगरेर नेपाली हिज्जेलाई क्रमिक रूपमा सामयिक परिवर्तन गर्दै सीमित नियम र अभ्यासले पूर्ण रूपले सरल, वैज्ञानिक र व्यवस्थित बनाउन सकिन्छ भन्ने भ्रममा नेपाली हिज्जेको परिवर्तनमा दिलोज्यानले लाग्ने व्यक्ति र संस्थाहरुले आफ्ना पाइला थामेनन् । त्यस्ता हरेक परिवर्तनमा एकेडेमीले त्यस कोशका प्रधान गुरु बालकृष्ण पोखरेललाई पनि सामेल गर्नु आवश्यक ठानेन । एकेडेमीमा जो जो सदस्य बने, भाषा विभाग थाम्ने ती मध्ये धेरैजसोले नेपाली बृहत् शब्द कोशको हिज्जेमा परिवर्तन गरी रहे । यसरी परिवर्तन गर्ने गोरखधन्दामा लाग्नेले के बुझ्न सकेनन् भने, जुनसुकै मान्छेले पनि आफुले बडो मेहनत गरेर सिकेको कुनै शब्दको हिज्जेलाई पछि आउने ‘केटाकेटी’ ले अशुद्ध बनाएको मन पर्दैन । ‘नयाँ ने०क०शु०ले० (२०६९) त्यसै मनोभावको परिणाम हो ।

  • परिवर्तन गर्ने लहडीहरु मध्ये एउटा समूहले त पहिलो संस्करणमा दिइएको हिज्जेको विकल्प नै हटाई दियो । त्यस उरन्ठेउल्याइँले के दुर्घटना भयो भने, एकातिर नेपाली विषयका पाठकहरुले पहिलो संस्करण निस्किनु (२०४०) भन्दा अगाडि छापिएका सबै नेपाली किताबको हिज्जे भएका आगन्तुक शब्दको अर्थ खोज्न ‘नेपाली बृहत् शब्द कोश’ काम नलाग्ने भयो । अर्को दुर्घटना के भयो भने, लक्ष्मी प्रसाद देवकोटाको ‘गरीब’ शीर्षक भएको कविता पाठ्य क्रममा राख्नै नमिल्ने भयो । कालान्तरमा नेपाली संयुक्त व्यञ्जन छुट्ट्याउन रहर गर्नेहरुका हातमा परे पछि ‘नेपाली बृहत् शब्द कोश’ ले सबभन्दा ठुलो विरोध खेप्नु पर्‍यो ।

बालकृष्ण पोखरेललाई आफुले रोपेको त्यो बिरुवालाई आफुलाई एक वचन सम्म पनि नसोधी पटक पटक छासेर कुरूप पारेको मन परेन, त्यसै झ्वाँकले उनले आफ्नै ‘नेपाली बृहत् शब्द कोश’ का विरुद्ध ब्रह्मास्त्र हाने । कालिदासले लेखेका छन्, ‘विषवृक्षोऽपि संवर्ध्य स्वयं छेत्तुमसाम्प्रतम्’ (बिखकै बोट भए पनि आफैँले हुर्काएको बोट काट्नु हुँदैन) ।

  • हिन्दीमा जस्तो आगन्तुक शब्दको हिज्जे :

आगन्तुक शब्दको हिज्जे हिन्दीको जस्तै राख्ने कि बेग्लै राख्ने भन्ने मानसिकताले पनि आगन्तुक शब्दको नेपालीकरणलाई प्रभावित पारेको देखिन्छ । ‘नौलो पाइलो’ (२०१३) पत्रिका निकाल्दा बालकृष्ण पोखरेल र उनका ‘झर्रो वादी’ दौँतरीहरु सबै वामपन्थी थिए । दक्षिण एसियालीहरुमा आफ्नो छुट्टै चिनारी खोज्दा भारत र भारतीय भन्दा हामी के के कुरामा फरक छौँ भन्ने तत्त्वको खोजी गर्ने चलन छ । ‘नौलो पाइलो’ र नेपाली भाषामा ‘झर्रो वाद’ त्यसै उद्योगको फल हो । कम्युनिस्टहरु ‘भोलि’ (नौलो पाइलो) का कुरा गर्न धेरै मन पराउँछन् अनि काङ्ग्रेसीहरु ‘हिजो’ का कुरा गर्न धेरै मन पराउँछन् । नेपाली भाषामा ‘झर्रो वादी’ आन्दोलन (‘नौलो पाइलो’) चलाउँदा बालकृष्ण पोखरेल क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट थिए, ‘नयाँ ने०क०शु०ले०’ लाई समर्थन गर्दा उनले काङ्ग्रेस पार्टीमा सदस्यता लिई सकेका थिए । यसरी २०१३ सालका बालकृष्ण पोखरेल पनि काशीका विद्यार्थी हुन्, त्यसैले कम्युनिस्ट भएकाले आगन्तुक शब्दमा काशीमा प्रचलित हिज्जे बदलेर त्यसको नेपालीकरण गर्न तम्सिए, तर २०६९ मा उनी एकातिर काशीमै पढ्ने शरच्चन्द्र वस्तीले प्रस्ताव गरेको आगन्तुक शब्दको काशीमै प्रचलित हिज्जेको वकालतबाट प्रभावित भए भने, अर्कातिर आफुले दरबार हाई स्कुलमा पढ्दा आगन्तुक शब्दको जस्तो हिज्जे थियो, त्यस्तै हिज्जे देख्न रमाउने कमल दीक्षितले मागेको समर्थनलाई पनि वचन हार्न सकेनन् ।

  • नेपाली भाषाको ऐतिहासिक भाषिका विज्ञान (२०१९-२०५५)
  • नेपाली भाषाको कथा (२०१९):

बालकृष्ण पोखरेलले कलकत्ता विश्व विद्यालयबाट २०१६-१७ सालमा भाषा शास्त्रमा एमए गरे । नेपालमा भाषा शास्त्र (फिलोलोजी) पढ्ने बालकृष्ण पोखरेल मात्र हुन्, अरु जति भाषा विशेषज्ञ छन्, ती सबै भाषा विज्ञान (लिङ्ग्विस्टिक्स) पढ्ने मात्र छन् । बालकृष्ण पोखरेलको भाषा शास्त्र अचेल ऐतिहासिक भाषा विज्ञान अन्तर्गत पर्छ । डा० सुनीति कुमार चटर्जीको गुरु कुल नै उनको विशेषज्ञता क्षेत्र हो, त्यसैले नेपाली भाषाको इतिहासको खोजी गर्नु बालकृष्ण पोखरेलको स्वाभाविक धर्म थियो । त्यसो हुँदा कलकत्ता विश्व विद्यालयबाट फर्के पछि बालकृष्ण पोखरेलले मदन पुरस्कार पुस्तकालयबाट प्रकाशित हुने ‘नेपाली’ पत्रिकामा ‘नेपाली भाषाको कथा’ (२०१९) भन्ने लामो अनुसन्धानात्मक लेख लेखे । त्यस लेखमा पोखरेलले नेपाली भाषाका तिन ओटा ऐतिहासिक भाषिका भएको पत्तो लगाए । धवकर्मठको अभिलेख (१५५५) भन्दा अघिका नेपाली भाषाका अभिलेखको भाषालाई ‘प्राचीन नेपाली’, १५५५ सालदेखि पृथ्वी नारायण शाह भन्दा अघि सम्मका ऐतिहासिक सामग्रीको भाषालाई ‘मध्यकालीन नेपाली’ र त्यस पछिका लेखोटको नेपाली भाषालाई ‘आधुनिक नेपाली’ भन्ने वर्गीकरण नेपाली भाषालाई बालकृष्ण पोखरेलको योगदान हो । विदुर कुमार चालिसेले अभिलेखीय व्याकरणको क्रमिक ऐतिहासिक विकासमा पिएचडी गरे पनि उनले ‘नेपाली भाषाको कथा’ (२०१९) मा बालकृष्ण पोखरेलको ऐतिहासिक वर्गीकरणका मान्यतालाई त्यति धेरै चलाएका छैनन् ।

  • पाँच सय वर्ष (२०२०):

बालकृष्ण पोखरेलले त्रिभुवन विश्व विद्यालय नेपाली केन्द्रीय विभागमा २०२० सालदेखि २०२४ साल सम्म पढाए । विश्व विद्यालयमा पढाउन थाल्नु भन्दा अगाडिदेखि नै ‘नेपाली भाषाको कथा’ मा नेपाली भाषाको ऐतिहासिक काल विभाजन गरेका कुराको प्रमाणका रूपमा नेपाली भाषाका अभिलेखहरुलाई काल क्रममा मिलाएर पाठकहरुलाई प्रमाणका रूपमा देखाउनु आवश्यक भयो । त्यही खाँचो पुरा गर्न उनले नेपाली भाषाका पाँच सय वर्ष अघि सम्मका अभिलेखहरुको सङ्कलन गरेर ‘पाँच सय वर्ष’ (२०२०) भन्ने किताब प्रकाशित गरे। त्यस किताबका भूमिकामा ‘नेपाली भाषाको कथा’ का स्थापनाहरुलाई प्रमाणित पनि गरिएको छ । त्यसका साथै नेपाली भाषालाई ‘खस भाषा’ का रूपमा चिनाउँदै खस जातिको परिचय पनि ठुलै भूमिकामा दिइएको छ । त्यस भूमिकामा राहुल सांकृत्यायनका किताबहरुको प्रभाव थियो । त्यसै कुरालाई आधार बनाएर पुष्कर लोहनीले ‘पाँच सय वर्ष सुन हो कि घुन हो?’ भन्ने पुस्तिका प्रकाशित गरे । त्यसले गर्दा ‘पाँच सय वर्ष’ को दोस्रो संस्करणदेखि त्यो भूमिका झिकियो, तर बालकृष्ण पोखरेलको खस जाति बारेको अनुसन्धान गर्ने तलतल रोकिएन । त्यसको परिणाम के भयो भने, पछि उनले ‘खस जातिको इतिहास’ (२०५५) भन्ने ठुलै किताब प्रकाशित गरे । यसरी पुष्कर लोहनीको आलोचनालाई बालकृष्ण पोखरेलले वरदानका रूपमा चरितार्थ गरे ।

  • नेपाली भाषाका भौगोलिक भाषिका (२०२०-२०२२):

बालकृष्ण पोखरेलले २०२१ सालमा ‘नेपाली भाषा र साहित्य’ भन्ने किताबका लागि मदन पुरस्कार पाए । त्यसै किताबमा उनको ‘नेपाली र क्षेत्रीय भाषाहरुको सम्बन्ध’ (२०२०) भन्ने लेख पनि सङ्कलित छ । बालकृष्ण पोखरेलको यो लेख नै नेपालीका भौगोलिक भाषिका सम्बन्धी अध्ययनको आरम्भ हो । नेपाली भाषाका भौगोलिक भेदहरुलाई परिभाषित गर्न बालकृष्ण पोखरेलले नेपालीका पश्चिमी मातृभाषा क्षेत्रमा पैदल यात्रा गरेर गुरु प्रसाद मैनालीको ‘नासो’ कथाको अंश अनुवाद गरेका आधारमा पाइएको सामग्रीको भाषिक विश्लेषण गरेका हुन् । पहिले पोखरेलले नेपालीका तिन ओटा (पुर्बेली, माझाली र पच्छिमा) भाषिका भएको घोषित गरे । त्यसको दुई वर्ष पछि ‘राष्ट्रभाषा’ (२०२२) लेखेर नेपालीका तिन ओटा भौगोलिक भाषिका छन् भन्ने आफ्नै पहिलेको मान्यतालाई संशोधन गर्दै नेपाली भाषाका पाँच ओटा भाषिका भएको कुरो पोखरेलले घोषणा गरे । आज यज्ञेश्वर निरौलाले नेपालीका भाषिकामा पिएचडी समेत गरेर नेपाली भाषामा १२ ओटा भौगोलिक भाषिका छन् भन्ने प्रमाणित गरी सके पछि पनि बालकृष्ण पोखरेलको प्रभाव कति बलियो छ भने, विश्व विद्यालयका गुरुहरु नेपाली भाषामा पाँच ओटा भाषिका मात्र भएको कुरो कक्षामा पढाई रहेका छन् ।

यसरी बालकृष्ण पोखरेल नेपाली भाषामा ‘झर्रो वादी’ आन्दोलनका लागि, नेपालीमा आगन्तुक शब्दको नेपालीकरणका लागि, ‘नेपाली बृहत् शब्द कोश’ को संयोजन र सम्पादनका लागि, नेपाली भाषाको काल विभाजन अथवा ऐतिहासिक वर्गीकरणका लागि, नेपाली भाषाका भौगोलिक भाषिकाको अनुसन्धानका लागि, नेपाली अभिलेखको कालक्रमिक अनुसन्धानका लागि र खस जातिको अनुसन्धानका लागि नेपाली भाषाका पाठकहरु बिच अविस्मरणीय योगदानले अमर भएका छन् ।

थारुको सांस्कृतिक इतिहास

जातिशास्त्रीय, जाननिक र सांस्कृतिक विश्लेषणका आधारमा थारुहरु कुसुन्डा बाहेक नेपालका सबभन्दा पुराना आदिवासी जस्ता लाग्छन् । डोर बहादुर बिस्ट (१९७६ इ०, ‘पिपल अफ नेपाल’) ‘तराईमा बस्ने सबभन्दा पुराना जाति मध्ये थारु एउटा होला भन्छन् भने, भानड्रिमहरु (राकेश तामाङ र नीरज राईहरु, २०१४ इ०, ‘…थारु एन्सेस्ट्री’) र कुताननहरु (२०१६ इ, ‘माइटोकोन्ड्रियल जिनोम्स अफ अस्ट्रोएसियाटिक एन्ड ताइ-कदाइ लेङ्वेजेज’) ले गरेको जाननिक अध्ययनबाट थारुहरु यस भेगमा बसोबास गर्ने पहिला आदिवासी प्रमाणित भएका छन् ।

थारुहरु नेपालको चारकोसे झाडी (तरी) का बिचबिचमा र दक्षिण तिर मेचीदेखि महाकाली सम्म र नेपालको सिमाना छेउमा भारतका  बिहार, उत्तराखण्ड अनि उत्तरप्रदेशमा पाइन्छन्, जहाँका जनजाति मध्ये थारुको जनसङ्ख्या सर्वाधिक छ (विद्यार्थी, २०३१, ‘भारतीय आदिवासी’, ९७-९९, मुखर्जीहरु, २०१५ इ०, ‘बडीमास इन्डेक्स…), त्यसैले थारुहरुलाई मूलतः नेपालकै आदिवासी भन्न सकिन्छ । वाङ र पशुपति रेग्मीहरु (२०१२ इ०, ‘रोल अफ हिमालयाज इन पिप्लिङ नेपाल’) अनि भानड्रिमहरुले इलाहाबादमा पनि थारु बसोबास गर्ने कुरो देखाएका छन् । बिस्टले थारुहरु नेपालमा शिव-लेख भन्दा दक्षिण तिर जङ्गलका बिच बिचमा र दक्षिण तिर बस्छन् भन्दै तरीसँग एकदम घनिष्ठ भएर बसेका जाति हुनाले उनीहरुको नाम थारु भएको विचार व्यक्त गरेका छन् । तराईका औलो लाग्ने घना जङ्गलका बिच बिचमा पनि डरलाग्दा गैँडा, हात्ती, बाघ र बिखालु सर्प जस्ता जन्तुले घेरिएर बसेका थारु बस्ती पाइन्छन् (बिस्ट, १९७६)।

एघारौँ शताब्दीमा महमुद गजनीका इतिहासकार अल बेरुनीले थारु (‘तारू’) लाई तिरहुत (‘तिल्वात’) का बासिन्दा भनेर चिनाए (एडवार्ड साचौ, २००२ इ, ‘अलबेरुनीज इन्डिया’, अध्याय १८, पृ० ९६)। तिरहुतमा कोसी नदी गङ्गामा मिल्छ (गुगल अर्थ)। नेपाल पछि थारुको बाक्लो बस्ती नेपालको दक्षिण सिमानादेखि तिरहुत सम्म नै अटुट रूपमा देखिएको छ ।

नामसाम्यले गर्दा कतिले ‘थार’ मरुभूमिसित ‘थारु’ नामको साइनो गाँसेका छन् । गौतम (२०४४, ‘थारु पुराण’) ले नामको व्युत्पत्ति संस्कृतको ‘थर्ब’ (ठाउँ सर्नु) धातुबाट गरे पनि मानक कोशमा ‘थर्ब’ धातु भेटिएन । खालि जनार्दन घिमिरेको पिएचडी प्रबन्धमा पालि धातुको सूचीमा ‘थर्’ (तर्नु) धातु भेटिएको छ । कसैले जङ्गल (तरी) मा बसोबास गर्ने  भएकाले ‘तरहुआ’ (तराईको आर्द्र भूमि) बाट अथवा ‘स्थविर’ बाट अथवा दिनरात खेतको खेतै अडिने भएकाले हिन्दीको ‘ठहर्’ धातुबाट थारु नाम बनेको पनि तर्क गरेका छन् (अशोक कुमार पाठक, २००६ इ, ‘थारु जनजाति की सामाजिक-आर्थिक…’, पिएचडी प्रबन्ध, लखनौ विश्वविद्यालय, १६८)। कडा रक्सीलाई ‘थर्रा’ (ठर्रा) भनिन्छ, त्यसैबाट ‘थारु’ बन्यो होला (पाठक, १७५)। दाङ उपत्यकाको सुकौरागढका खण्डहरलाई थारुहरु आफ्ना राजा (दङ्गाई भुसाई अथवा दङ्गीशरण) को दर्बार ठान्छन् (बिस्ट)।

थारुहरु मुसलमानहरुको आक्रमणमा राजस्थानबाट नोकरहरुसित भागेका रानीहरुका सन्तान हुन् भन्ने कुरा कति थारुहरु पनि पत्याउँछन् (बिस्ट), उनीहरु आफुलाई राजा बेनका सन्तान मान्छन् (पाठक, १७३)। नेस्फिल्ड (१८८५ इ०, ‘ट्राइब्स एन्ड कास्ट्स इन इन्डिया’, चम्पारन गजेटियर) ले थारुहरु गङ्गा बेँसीका आदिवासी हुन्, जो आर्यहरुले विस्थापित गरेर नेपाल तराईमा पुगे भन्ने धारणा राखेका छन् ।

नेस्फिल्डले थारुहरुलाई द्रविड र कोलहरुसँगै धेरै बान्की मिल्ने ठहराएका छन् भने, क्रुक (१९७५ इ०, ‘ट्राइब्स एन्ड कास्ट्स अफ नर्थवेस्टर्न इन्डिया’, १६८) ले थारुको बान्की द्रविडसँग मिल्छ, जो नेपालमा बसोबास गरेर मङ्गोलाभ भएका हुन् भन्ने धारणा व्यक्त गरेका छन् ।

थारुहरु प्रधान र अप्रधान गरी दुई किसिमका मानिन्छन्, जसमा प्रधानहरु ६ ओटा थरका हुन्छन् भने, अप्रधानहरु २६ थरका हुन्छन् भन्दै थारुका किसिममा चितौनियाँ, दङौरा, दाङबदिया, कठरिया, खस, कोचिला, लालपुरिया, लम्पुछुवा, मर्दानिया, मझौरा, मोरङिया, राजहटिया, राना, रौतार, सोलारिया र सुनाहाहरुका नाम दिइएका छन् (बिस्ट)। अशोक थारु अनुसार भित्तामा तिन किसिमका घोडाको चित्र थारुका तिन किसिमका कुल देवता हुन्। भानड्रिमहरु भन्छन्, थारुहरुका दुइटा पुर्खा छन् : आधा (नेपाल र उत्तराखण्डका चाहिँ) पूर्वी एसियाली, आधा (इलाहाबादका चाहिँ) दक्षिण एसियाली । नेपाली र कुमाउनी थारुको वंशाणु चाहिँ इलाहाबादका थारुको वंशाणुसित भन्दा भोट बर्मेली जातिसँग मिल्छ ।

आज कम्तीमा सात किसिमको मातृभाषा बोल्ने थारुका विषयमा भानड्रिमहरु यस्तो लेख्छन्, धेरैजसो थारुहरु आपसमा बोल्ने र अरुसँग बोल्ने गरी कम्तीमा दुई किसिमको भाषा बोल्दछन् । उदाहरणका लागि मैथिल क्षेत्रका थारुहरु आँखालाई आपसमा ‘टेँड’ भन्छन् भने, अरुसँग ‘आँइख’ भन्छन् । ‘टेँड’ चाहिँ भोट बर्मेली शब्द हो, जसले उनीहरुको त्यो पुर्ख्यौली तिर पनि सङ्केत गर्छ । अनेक किसिमको मातृभाषा बोल्ने भए पनि एकै किसिमको भौगोलिक र पर्यावरणीय बसोबासले गर्दा थारुहरु आफुलाई विविधता भएको एउटै जाति मान्दछन् । यस्तो दाबीलाई समर्थन गर्ने केही वंशानुगत प्रमाण पनि पाइएका छन् । आफ्नै जातिमा बिहे गर्ने अनेक सामाजिक र सांस्कृतिक विविधता भएका र अनेक मातृभाषा बोल्ने समूहहरुको एकीकृत जातिको नाम थारु हो । भारतमा चाहिँ थारुलाई परिगणित जातिमा राखिएको छ ।

सबै नेपाली जाति भन्दा थारुहरु आफ्ना फरक चलनले टड्कारै चिनिन्छन् ।

पाठक (१९१-१९२) लेख्छन्, थारुहरुमा पहिले मातृसत्ता थियो । थारुहरु भन्दा थरुनीहरु गोरा र बढ्ता परिश्रमी, जिम्मेवार र अनुशासित हुन्छन् । थरुनीहरुको जिउ गोद्‍ने चलन छ । राना थारुहरुकहाँ महिलाहरुले नै पुरेत्याइँ गर्छन् । अन्यत्र गुरुवा प्राय पुरुष नै हुन्छन् । पूर्व तिर बाहुन पुरेत लगाउने चलन पनि चलेको छ (बिस्ट)। थरुनीहरुलाई नसोधी थारुहरुले आफ्नो चल अचल सम्पत्ति यताउती गर्न पाउँदैनन् । श्रावस्ती र बलरामपुरका ‘दँगुरिया’ थारुले कसैकी विधवा बिहे गर्‍यो भने, उसले झड्केलालाई आफ्नो जेठो छोरो मान्छ (पाठक, २०७)। थारु समाजमा गौना अघि यौन लसपस अस्वाभाविक मानिँदैन र त्यसलाई समाजले आँखा चिम्लिन्छ । गैर थारुसित यौन सम्बन्ध चाहिँ दण्डनीय हुन्छ । थारु घरमा थरुनीको शासन चल्छ । विधवाले देवरसित बिहे गर्न नमानेर अर्कै पति (चुटका) रोजी भने, उसले चुटकाको टुप्पी अलिकति काटी दिने चलन छ (१९५)। चितवनमा दुई तिन वर्ष ससुरालीमा काम लगाएर केटो पास भए पछि मात्र छोरी दिने चलन छ (बिस्ट, १९७६)। बाबुले केटाकेटी खोजी गरेर भएका बिहेमा प्राय बेउली जेठी हुन्छे । यसरी पन्ध्रसोर वर्षका केटीको बिहे सातआठ वर्षका केटासित पनि हुन्छ (बिस्ट, १९७६)। बेउलीका घरमा गाउँका केटीहरु भेला हुन्छन् र आफ्नी साथी लैजान लागिस् भनेर बेउलालाई र उसका साथीहरुलाई मनपरी गाली गर्छन् (बिस्ट, १९७६)। बेउली अन्माउँदा आमाबाबुले एक सिसी बिख पनि दिन्छन् । बाटामा शत्रुले घिस्याउन लाग्यो भने, त्यही बिख खाएर आत्महत्या गर्नु भन्ने आशय हो अरे । यो चलन देखाएर उनीहरु आफुलाई चित्तौरका राणाहरुसित आफ्नो साइनो जोड्न खोज्छन् (बिस्ट, १९७६)।

थारु समाजमा मामाचेला फुपुचेलामा बिहेवारी चल्छ, तर दिदीबहिनीका छोराछोरीमा बिहे हुँदैन । थारुहरुकहाँ ‘सटाहा भोज’ वा  ‘बदल भोज’ दुई परिवार बिचमा, ‘तिनतिकथी वा तिरकोन भोज’ तिन परिवार बिचमा र ‘चारकोन भोज’ चार परिवार बिचमा बिहे गर्ने परम्परा थियो । यस चलनले अनमेल बिहे धेरै हुन्थ्यो । चितवनमा बिहेको दिन बेउलो बिरामी भएर जन्तीसँग जान पाएन भने, बिहेका वेलामा बेउलाले एकछिन पनि नछोड्ने भाला जन्तीसँग पठाई दिन्छ अरे । त्यसै भालालाई बेउलाको प्रतीक मानेर बिहे सम्पन्न गरिन्छ अरे (२१२)। बेउलाका घरमा बेउली एक वास बस्छे । भोलि पल्ट बेउलीका घरबाट आएका पाहुनाहरुलाई बेउलाका घरकाले इनारबाट ३०-३२ बाल्टी पानी खन्याएर एकदम ख्यालठट्टा गरेर नुहाइधुवाइ गरेर सेवा गर्छन् र भोज खुवाएर बेउलीलाई माइत पठाउँछन् (२१२)। थारुमा अरु हिन्दु महिलालाई भन्दा बढ्ता स्वतन्त्रता हुन्छ । पुनर्विवाहको चलन पनि छ । थरुनीले विधवा हुनु पर्दैन, देवर अथवा अर्को कसैसित विधवाले बिहे गर्न पाउँछे । वैवाहिक सम्बन्ध राम्रो भएन भने, थरुनीले ‘उरारी प्रथा’ अनुसार अर्को बिहे गर्न सक्छे । त्यस परिस्थितिमा दोस्रो पतिले जारी तिर्नु पर्छ । साटो बिहेले गर्दा बालख पतिसँग परेकी तरुनीले अर्को युवकसँग मायाँ लगाउन सक्छे । पञ्चायतले दुवै प्रेमी प्रेमिकालाई पुरानै साइनो कायम राख्न सल्लाह दिन्छ, तर मायाँलुहरुले मानेनन् भने, केटीले आफ्नो गहना बुझाउनु पर्छ र प्रेमीले पुरानो पतिलाई पञ्चायतले तोकेको जारी तिर्नु पर्छ । यस पछि ‘उढरी बिरादरी’ अनुसार केटी नयाँ केटाकी पत्नी हुन्छे । राँडाले पनि त्यसै गरी उढरी पत्नी पाउन सक्छ (पाठक, २१३)।

थारु समाजमा विवाह पूर्व प्रणय सम्बन्ध बारे पाठक लेख्छन् : अमीर हसन अनुसार खिरीका किशोरी थरुनी (ढिङरिया) हरु रजोदर्शन पछि ‘ढिङरा’ खोज्न थाल्छन् । अलिक बढ्ता उमेर पुगेका केटाकेटी उनीहरुलाई सुहाउँदो केटो खोजी दिन पनि लाग्छन् । यस्ता प्राय सबै केटाकेटीहरुका बिचमा यौन सम्बन्ध हुन्छ । विवाहपूर्वको यस्तो यौनाचार उनीहरुको बिहेमा बाधक हुँदैन, तैपनि ती युवा युवतीले आफ्नो यौन सम्बन्धको सुइँको बाबुआमालाई दिँदैनन् । आमाबाबु पनि आफ्ना छोराछोरीको यस्तो यौनाचारको वास्ता गर्दैनन् । पतिसँग विवाह सम्बन्ध स्थायी नै हुन्छ, तर वेलाबखतमा कतै आकस्मिक यौन सम्बन्ध हुनु थारु समाजमा स्वाभाविक मानिन्छ । पुरानो प्रेमीलाई छोडेर नयाँ प्रेमीसँग सम्बन्ध गाँस्नु पनि त्यति अप्ठ्यारो हुँदैन । बिहे भई सके पछि माइत पुगेकी केटीसँग पुरानो प्रेमीसँग लसपस पनि हुन सक्छ । होलीका वेलामा यस्तो सम्बन्धलाई प्राय छुट हुन्छ (पाठक, २१३-२१४)।

थारु संस्कृतिमा सुँगुर अनिवार्य छ । बेउली पहिलो पल्ट माइत जाँदा उसले आफ्नो घर पट्टिको कोसेलीमा सुँगुरको टाउको, रक्सी र गुन्द्री लैजान्छे (बिस्ट)। थारुहरुको कुलदेउता ‘गोरैया’ (माटाको डल्लाको अमूर्त रूप पिरपिराउ गर्ने देउता) लाई उनीहरु सुँगुरको वलि दिन्छन् (बिस्ट, १९७६)। पाठक (१८२-१८५) लेख्छन्, थारुहरुको विशेष पर्वका दिनमा सुँगुर र कुखुराको मासु अनिवार्य हुन्छ । उनीहरु बँदेलको पनि सिकार गर्छन्, पाल्तु सुँगुरलाई ‘जिता’ भन्दछन् ,  सुँगुरको सुकुटी पनि बनाउँछन् अनि मासुको अचार पनि बनाउँछन् । सांस्कृतिक रूपमा सुँगुर अनिवार्य हुने अर्को आर्य जातिमा हुँदैन । सुँगुरको मासु अनिवार्य रूपले खाने पनि आर्य जाति हुँदैन । उत्तरप्रदेशमा बालखको मुण्डनको दिन कुखुरा, खसी र ‘जिता’ (सुँगुर) काटिन्छ । जन्तीलाई बेउलीका घरमा खुवाउने खाने कुरामा ‘सिकार’ (कालो सुँगुरको मासु) र रक्सी हुनै पर्छ (२११)। चितवनका थारुकहाँ बेउलाका घरबाट बेउली भोलि पल्ट माइत फर्किँदा एकदुई बोतल रक्सी, एउटा गुन्द्री र सुँगुरको टाउको बेउलाको घरबाट कोसेली लिएर जान्छे (२१२)। माघ फागुनको ‘बरम अस्थान’ (ब्रह्मस्थान) पूजामा पनि साउनको ‘हरेरी’ पूजामा पनि सुँगुर वलि दिनु पर्छ (१९८)।

अशोक थारु भन्दछन्, थारुहरुका सुँगुर बुझाउने ४ ओटा शब्द छन् : सुअर ‘दैनिक कामका लागि’, बघाहा ‘मन्छाउनु पर्ने प्रेत?’, बराघ ‘देउतालाई चढाउने सुँगुर’ र वराह ‘वराह भगवान’। थारुहरुले ‘बघार’ देउता (वराह) लाई पूजा गरेनन् भने, वस्तुभाउमा पिरपिराउ हुन्छ भन्ने ठान्छन् । थारुहरु ‘जगनठ्या’ (जगन्नाथ) लाई मान्दछन् र जगन्नाथलाई पनि सुँगुर चढाउँछन् । प्राग्ज्योतिषका राजाहरु आफुलाई ‘वराहवंशी’ भन्थे (मु० अब्दुल मण्डल, २००५ इ०, ‘स्टेट फर्मेसन इन ब्रह्मपुत्र भ्याली’)। तिरहुतको पूर्व तिर पनि ‘वराह’ सँग मिल्दो उच्चारण भएका ठाउँ क्रमशः बरही, बाबुबरही, बरहरा र बरदही भन्ने ठाउँ छन् । पौराणिक भूगोलका पण्डित लाहा (१९७२ इ०, ‘प्राचीन भारत का ऐतिहासिक भूगोल’, ३४) ले मगधका छेउमा ‘वाराह पर्वत’ र ‘वाराहक पर्वत’ छन् भन्ने लेखेका छन् ।

पाठक (१८३-१८५) लेख्छन्, थारुहरु कोदाको रोटी पनि, भेडाको मासु पनि खान्छन् । माछा समात्ने थुप्रै किसिमका साधनका बेग्ला बेग्लै नाउँ र बेग्ला बेग्लै जातका माछाको पनि बेग्ला बेग्लै नाउँ, सिद्रा पनि थारुहरुको संस्कृतिको अभिन्न अङ्ग भएकाले र पुरुष र महिलाले बेग्ला बेग्लै माछा मार्नु पर्ने अनि माछा मार्न सपरिवार जानु पर्ने, झन्डै सधैँजसो माछा खानु पर्ने भएकाले थारुहरुको संस्कृति पानी छेउमा विकसित भएको रहेछ भन्ने बुझिन्छ ।

धानसँग अनिवार्य रूपले जोडिएको थारु नै एक मात्र नेपाली जाति हो । नेपालमा गरा बनाएर धानखेती थाल्ने जाति नै थारु हो । असोज महिनामा थारुहरु नयाँ धानलाई पूजा गर्छन् (पाठक, २०१), चामलकै जाँड पार्छन् र सपरिवार अनेक पल्ट पिउँछन् (१८५)। रक्सी थारु संस्कृतिको अभिन्न अङ्ग हो । सुत्केरीलाई दुई दिन सम्म रक्सी बाहेक अरुथोक खान दिइँदैन। बालखका जिउमा रक्सीको मालिस गर्ने चलन छ । पुरुष,  स्त्री, बालख, बुढा सबै दिनहुँ रक्सी खान्छन्, चाडबाड, पूजाआजा, मरौपरौ, सबै समारोहमा खुब रक्सी चल्छ, देउतालाई पनि चढाइन्छ । उत्तरप्रदेशका थारुहरुले सुत्केरी भएको दिन खाने कुरामा अलिकति रक्सी बाहेक केही पनि दिँदैनन्, दोस्रो दिन कुखुराको झोल दिन्छन् अनि राति चाहिँ जाँड खान दिन्छन् (पाठक, २०६)। ‘सौँठ्यारी’ भन्ने रातो धान थारुले आफ्नो ‘पाटा’ अर्थात्, देवस्थलमा माटाको ‘डेरी’ मा राख्नै पर्छ । अनिकालमा मात्र त्यो रातो चामल चलाउन पाइन्छ (अशोक थारु)।

हात्तीसँग पनि थारु अभिन्न रूपमा जोडिएको नेपाली जाति हो । तराईका जङ्गमा हात्ती पकड्ने, सधाउने, हात्तीको व्यापार गर्ने र नेपाल दरबारका समेत माउते थारु नै हुन्थे । अशोक थारु भन्छन्, देउखुरीमा डुमडुमा भवानीको पूजामा दुइटा हात्तीको मूर्तिको पूजा हुन्छ । थारु घरका भित्तामा पनि हात्तीघोडाको चित्र हुन्छ (अशोक)।

थारुहरु बाँसको घर बनाउँछन् (बिस्ट) र बाँसको शिवलिङ्ग पुज्छन् । थारुहरुका मुख्य देउता काली (‘मैनिया’), भैरव र महादेव हुन् (ललित प्रसाद विद्यार्थी, २०३१, ‘भारतीय आदिवासी’, ९७-९९)। ‘मैनिया’ (काली) अथवा ‘गौरैया’ (गौरी?) अनिष्टकारी पर्छिन् । गौरैयाको प्रतिमा माटाका साना साना पिण्डका रूपमा हुन्छ । मैनियाको प्रतीक चाहिँ लिस्याइलो माटो, स्वच्छ रुवा र सक्खर मिसाएर बनाइन्छ । त्यसको बिचमा सुनको टुक्रो पनि राखिन्छ । त्यस पिण्ड माथि सानो त्रिशूल पनि गाडिन्छ । घरमूली कुलदेवताका कोठामा सुत्छ र पूजा उसैले गर्छ । पुसमा थारुहरु शीतला माताको पूजा गर्दछन्, असार साउनमा ‘नियति गङ्गा’ (तु० तिरहुत) को पूजा गर्छन् (पाठक, २०१)। थारुका अरु देवीहरु ज्वाला,  पारबती, हुलाका, पूरवा, कारी, भूमसेन हुन् (१९७)। थारुहरु पुथारु जादु, टुना, झारफुक, बोक्सी, डाइनी, धामी, झाँक्री, तन्त्र, मन्त्रमा विश्वास गर्छन् (२००)। थारुहरुको धार्मिक क्रिया भूत र आत्माहरुसित सम्बन्धित छ । उनीहरुका देउताहरु कि जङ्गली जन्तु कि हावा, कृषि, वन, आदि प्राकृतिक वस्तुका रूपमा हुन्छन् । घरका नगरहिया देवता पनि वनकी शीतला माईको पनि माटाको मूर्ति बनाएर पूजा गरिन्छ । पर्वत निवासी भूत (परबतिया) लाई थारुहरु आफ्ना संरक्षक देवता मान्छन् । ‘अरिमल’, ‘भारमल’ र वनस्पति वनदेवता हुन् । बाघा भूत (बाघले मारेको मान्छे) र हाथिया भूत (हात्तीले मारेको मान्छे) को पनि उनीहरु पूजा गर्छन् । पितृहरुलाई पनि उनीहरु भूत नै ठान्छन् (पाठक)।

माथिको विश्लेषणका आधारमा थारु आधारभूत रूपमा आग्नेय जाति हो । उत्तर भारतका खोला किनार र मध्य भारतका पहाड र जङ्गल ओगट्ने पहिलो जाति नै आग्नेय थियो (चटर्जी, १९७४ इ, ‘किरातजनकृति’, १४)। वंशाणुको अनुसन्धान  (कुताननहरु) अनुसार आग्नेय जातिले नै उत्तरपूर्वी चीनमा भोटचिनियाँ जातिलाई सुँगुर र भेडा पाल्न अनि कोदो, कागुनो र फापरको खेती गर्न सिकायो, दक्षिणपूर्वी चीनको याङ्सी नदीको बेँसीमा धान खेती थाल्यो । त्यहाँबाट रक्तमिश्रण सहँदै त्यो जाति थाइल्यान्ड, युन्नान, बर्मा (टमु मैदान, मणिपुर, नागाल्यान्ड) र असम (डिब्रुगढ) हुँदै पहाडको फेदफेदै थारु नेपाल आई पुग्यो । यो तराई र तरीमै सहजाउने जाति रहेछ । लामो प्रागितिहासिक बाटामा यसले समुद्र र खोलामा माछाको संस्कृति सिक्यो, थाइल्यान्डबाट हात्ती कज्याउन सिक्यो, चीनको युन्नानमा बाँसको संस्कृति सिक्यो, असममा मातृसत्ता, शिवपार्वती, शीतला माई, जिउ गोद्‍ने चलन, बोक्सी र धामीझाँक्री, बङ्गालमा काली र भैरव अनि नेपाल सम्मै आई पुग्दा वनका चराचुरुङ्गी र जरिबुटी थारु संस्कृतिमा नछुट्टिने भयो । असमका दानव जाति चामललाई ‘मोइरङ’ भन्दछन् (बलराम चक्रवर्ती, २००५ इ०, ‘दानव माइग्रेसन…’)। नेपालको मोरङ नाम थारु जातिकै देन रहेछ । ‘खा-सी’ जातिको  नाम नै ‘धानका सन्तान’ भनेको रहेछ (खानिकर, २००० इ०)।

थारुहरुको मातृवंशाणु (एम ह्याप्लोइड) सित पूर्वी र दक्षिण पूर्वी एसियाली जाति (कोरियाली, मङ्गोलियाली, जापानी, केही चिनिया, तिब्बती, नेपाली, थाइवानी, मलेसियाली, भिएत्नामी, बोर्नियो, पपुवा न्यु गिनी, सोलोमन) हरु मिल्ने पाइएको छ (स्कर र वाल्यास, २००२ इ०, ‘माइटोकोन्ड्रियल डिएनए इन साउथएसियन पपुलेसन्स’) भने, पितृलक्षण चाहिँ दक्षिण एसियालीसँग पनि मिल्छन् ।  यहीँको (आदिवासी) मातृवंशाणु र पूर्वी एसियाली पितृवंशाणु चाहिँ थारुमा मात्र पाइएको छ । यी दुइटा मध्ये पितृवंशाणु चाहिँ पुरानो देखिन्छ । मातृवंशाणु चाहिँ उत्तर तिरका (भोट बर्मेली) जातिको पाइएको छ । यी पूर्वी एसियाली वंशाणु थारुबाटै उत्तराखण्ड र उत्तर प्रदेशमा फैलेको देखिन्छ (भानड्रिमहरु)। अन्यत्र कतै फेला नपरेको नौलो पूर्वी एसियाली मातृवंशाणु (एम८१) पनि थारुमा फेला परेको छ (वाङ र पशुपति रेग्मीहरु, २०१२ इ०, ‘…डिस्टिङ्कट स्ट्रेन्स अफ थारु एन्सेस्ट्री’)। थारुहरुका रगतमा भारतीय मूलका विशेषता पाइएनन् (सेमिनोहरु, १९९१ इ०, ‘माइटोकोन्ड्रियल डिएनए अमोङ हिन्दुज…थारुज अफ नेपाल’)। औलो रोग नलाग्नु थारुको जाननिक विशेषता हो (भानड्रिमहरु)।

यसरी नेपाली समाजमा थारु आग्नेय जातिको अहिलेको एक मात्र प्राचीन प्रतिनिधि देखिन्छ ।

राष्ट्रकवि के विश्वकवि !

‘राष्ट्रकवि’ के ‘विश्वकवि’ !

(२०७७ भदौ ६, शनि बार, अन्नपूर्ण पोस्ट, फुर्सद)

डा० माधव प्रसाद पोखरेल

 

राष्ट्रकवि माधव घिमिरे १०२ पुग्न पाँच हप्ता बाँकी हुँदै आफ्ना कृतिमा मात्र बाँचे । उमेरले दुइटा शताब्दी छोएका घिमिरेको एक मात्र चिनारी कवित्व हो । कविता नै घिमिरेको मूल विधा हो । उन्नाइसौँ शताब्दीमा अमेरिकाली कवि वाल्ट ह्विट्मन र फ्रान्सेली कवि चार्ल्स भोद्लेयरले गद्य कविता लेख्न थाल्नु भन्दा अगाडि र पछाडि नै पनि गेयात्मकता नै कविताको टड्कारो स्वरूप हो । पद्यमयता र गेयात्मकता नै माधव घिमिरेका कविताको एकल विशेषता हो । ‘आफ्नो बाँसुरी, आफ्नै गीत’ (२०४९) का निबन्धहरु पनि ‘चारु चर्चा’ (२०५८) का  समालोचना पनि कवितात्मक र काव्यात्मक नै छन् । प्रज्ञा प्रतिष्ठानबाट उनले सम्पादन गरेको कृति (पच्चीस वर्षका खण्डकाव्य,  २०३९) पनि काव्यकै छ । घिमिरेले अनुवाद गरेको ‘नागानन्द’ (२००२) नाटक पनि संस्कृतको पद्यमय (चम्पू) नाटक नै हो । आफैँले लेखेर मञ्चन गराएका उनका गीतिनाटकहरुको गीतिमयता र गेयात्मकताको त कुरै नगरौँ ! घिमिरेका प्रौढ कविता सङ्ग्रह (‘नवमञ्जरी’ १९९४ र ‘चैत वैशाख’ २०६०) र बाल कविता सङ्ग्रह (‘घामपानी’ २०१२, ‘सुनपङ्खी चरी’ २०५३, ‘मनचिन्ते मुरली’ २०५७ र ‘बिजुले र बिजुला’ २०६३) अनि गीत सङ्ग्रह (‘किन्नर किन्नरी’ २०२१) मा पनि गेयात्मकता छुट्ने कुरै आएन !

माधव घिमिरे नेपालका मात्र होइन, अनुवाद गरेर विश्वकै पाठक सम्म पुर्‍याउनु हो भने, विश्वभरका सबै सिकारु र सिद्धहस्त कविहरुका समेत अटुट प्रेरणा स्रोत हुन सक्छन्, किन भने कवि घिमिरे ‘सिलोक’ र ‘श्लोक’ लेख्तैनन्, कविता मात्र लेख्छन् ।

‘कविता’ लेख्ने हरेक कविले आफ्नो रचना कविता भयो कि श्लोक मात्र भयो भन्ने लेखाजोखा गर्नु पर्छ । धेरैजसो तथाकथित ‘कवि’ हरु छन्दमा श्लोक मात्र लेख्छन् र ‘कविता’ लेखेँ भनेर फुरुक्क पर्छन् । गद्य कविता लेख्ने धेरै कविहरुको पनि हालत त्यस्तै छ । हरफहरु भाँचेर पढ्ने वेलामा लेग्रो तान्यो भने, कविता भई हाल्यो भन्ने ठानेर तिनीहरु भुईँमा न भाँडामा हुन्छन् ।  श्लोकलाई कविता ठान्नु हो भने, गद्यमा भन्दा पद्य (छन्द) मा ‘कविता’ लेख्नु सजिलो हुन्छ ।

कविता चिन्ने एउटा चाहिँ सजिलो सूत्र के हो भने, त्यो रचनामा प्रयोग भएका शब्दहरु बटुलबाटुल गर्दा जे अर्थ आउँछ, त्यो भन्दा बढ्ता अर्थ त्यो रचनाबाट आएन भने, त्यो कवितै होइन । कवितामा त शब्दहरुले पनि रचनामा पस्ता शब्दकोशले दिने आफ्नो अर्थ छोड्न सक्छन् र नयाँ अर्थ दिन थाल्छन्, अनि कवितामा प्रयोग भएका वाक्यले दैनिक बोलचालमा दिने अर्थ नदिएर अर्कै नचिताएको अर्थ दिन थाल्छन् ।

कविता ठम्याउने यस कसीमा विश्वभरका सिद्धहस्त कविका रचनामा कहिलेकहिँ त कविले नै आफुले कहिल्यै चिताएको अर्थ पाठकले निकाल्न सक्छ अनि बेग्ला बेग्लै पाठकले लगाएका बेग्ला बेग्लै अर्थलाई कविले नै पनि त्यो अर्थ बेठिक भयो भनेर आफुले लेखेकै कविताको अर्थमा पनि एकलौटी खटन गर्न पाउँदैन भन्ने कुरो रोलाँ बाथ जस्ता उत्तर संरचनावादी समालोचक र मिसेल फुको जस्ता उत्तर आधुनिक समालोचकहरु ठान्दछन् । गडेमा जस्ता समालोचकहरु त कवितालाई लाक्षणिक बनाउने नै कविले होइन, पाठकले हो भन्ने दृष्टिकोण राख्छन् ।  यी दृष्टिबाट माधव घिमिरेका २०-२५ ओटा  किताबमा भएका असङ्य श्लोकहरु होड गरेर कवितै ठहर्छन् भन्ने मेरो अड्कल छ ।

काव्य र अकाव्यमा के फरक छ भने, अकाव्य (जस्तै, वैज्ञानिक प्रबन्ध) मा प्रयोग भएका हरेक शब्द र वाक्यले अकाट्य रूपमा एउटै अर्थ दिनु पर्छ, तर काव्यमा चाहिँ शब्द, वाक्य र पुरै कृतिबाट जति धेरै अर्थ निक्लन सक्यो, त्यसको गुण स्तर र उच्चकोटिता त्यसै अनेकार्थताकै अनुपातमा बढ्दै जान्छ । माधव घिमिरेका रचना दोस्रा किसिममा चाहिँ पर्छन् । कृतिबाट सर्वसाधारण पाठकले एउटा अर्थ लगाउँछ, मर्मज्ञ रसिकले एउटै हरफ, श्लोक र कृतिबाट अनेक अर्थ निकाल्न सक्छ । ‘नैषधीय चरित’ मा एउटै श्लोकबाट पाँच ओटा बेग्ला बेग्लै अर्थ लागे जस्तो !

माधव घिमिरेका खण्डकाव्य (‘गौरी’ (२००४) २०१५, ‘नयाँ नेपाल’ २०१३, ‘राजेश्वरी’ २०१७, ‘पापिनी आमा’ २०२७, ‘राष्ट्र निर्माता’ २०३०, ‘इन्द्रकुमारी’ २०५७, ‘दुर्गा सप्तशती’ २०५९) र गीति नाटक  (‘शकुन्तला’ २०३७, ‘मालती मङ्गले’ २०४२, ‘विषकन्या’ २०५०, ‘अश्वत्थामा’ २०५३ र  ‘हिमाल पारि, हिमाल वारि’ २०५४) जस्ता आख्यानात्मक काव्यहरुमा पनि कथावस्तु जोड्न नभई नहुने अकवितात्मक श्लोक पनि अत्यन्त कम र सके सम्म झिना छन् ।

‘ऋतम्भरा’ महाकाव्य लेखी सकियो भनेर मैले राष्ट्रकविकी जेठी छोरी शान्तिलाई मैले सोधेको थिएँ । उनले भनिन्, ‘हाम्रा लागि त उहाँको महाकाव्य पुरा भई सक्यो, तर उहाँ त्यसलाई दिनहुँ चिल्याई रहनु हुन्छ । जब ‘ऋतम्भरा’ चाँडै प्रकाशित होला, अरु रचना भन्दा त्यो के कम होला र ! महाकाव्य लेख्ने जससुकैलाई महाकवि भन्न सकिन्छ भनेर ‘साहित्य दर्पण’ ले लेखे पनि संस्कृतमा महाकाव्य नै नलेख्ने भवभूतिलाई पनि ‘महाकवि’ भन्ने चलन छ, तर नेपालमा चाहिँ देवकोटा बाहेक अरुलाई महाकवि नभन्ने समालोचकहरुको कन्जुसी ‘ऋतम्भरा’ पढे पछि हट्ला कि !

मेलवादेवी, सेतुराम, मास्टर मित्रसेन थापा, बहादुरसिंह बराल र धर्मराज थापाले नेपाली गीतमा नेपाली लोक तत्त्व मिसाए, तर नेपाली गीतलाई काव्यात्मक लाक्षणिकता चाहिँ माधव घिमिरेले नै दिए । गीतलाई उत्कृष्ट कविता बनाउने प्रेरणा माधव घिमिरेले नै हरिभक्त कटुवाल, अम्बर गुरुङ, रत्न शम्सेर थापा, किरण खरेल, राममान तृषित, कालीप्रसाद रिजाल, क्षेत्र प्रताप अधिकारी, कृष्णहरि बराल, दिनेश अधिकारी, राजेन्द्र थापा र श्रवण मुकारुङ, जस्ता गीतकारहरुलाई दिए ।

कवि घिमिरेलाई ‘राष्ट्रकवि’ को पदवी दिने र रथयात्रा गराउने योजना नेपाल सरकारले बनाएका वेलामा घिमिरेको सम्मानमा एउटा विशेषाङ्क निक्ल्यो । त्यसका लागि मसँग पनि सम्पादक मण्डलले एउटा लेख माग्यो । म चाहिँ ‘पार्टटाइम’ समालोचक मात्र हुँ, त्यसैले मैले माधव घिमिरेजीलाई फोन गरेर भनेँ, ‘सम्पादकहरुले मसित पनि तपाईँका विषयमा एउटा लेख मागेका छन् । भाषामा धेरै भासिएको हुँदा म कुनै ठुलो कृतिमा समालोचना लेख्न भ्याउँदिन, त्यसैले तपाईँका विचारमा तपाईँको कुन चाहिँ कवितामा समालोचकको आँखै नपुगे जस्तो तपाईँलाई लाग्छ? म त्यसै कविताको अर्थ विश्लेषण गरी हेर्छु ।’ घिमिरेले भने, ‘किन्नर किन्नरी’ भित्रको ‘अचम्म हो खालि’ भन्ने गीतमा समालोचकका आँखा पुगेकै छैनन् । मैले त्यो गीतको अर्थ विश्लेषण गरेँ अनि एक प्रति सम्पादकहरुलाई दिएँ, एक प्रति कविजीलाई दिएँ । मेरो लेख  पढे पछि कविजीको फोन आयो, ‘तपाईँले मेरो त्यो गीतको कस्तो राम्रो अर्थ विश्लेषण गर्नु भएछ ! मैले तपाईँलाई सय पूर्णाङ्कमा सन्तानब्बे नम्बर दिएँ । तिन नम्बर त कविले पनि आफ्नो भाग राख्नु पर्‍यो नि !’

राष्ट्रकविले सय वर्ष टेके पछि मैले फेरि फोन गरेँ, ‘अब यो वर्ष भरि तपाईँका विषयमा मसित धेरै जनाले लेख माग्छन् । अब ‘किन्नर किन्नरी’ कै चारपाँच ओटा गीत मलाई फेरि रोजी दिनु होस् !’ कविले छोराको इमेलबाट मलाई ६ ओटा गीत पठाई दिए । त्यसबाट तिन ओटा गीतको व्याख्या मैले विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेँ : (१) ‘राति त्यतै शिरानी होस्’ (आज भोलि देख्तिन म तिनी कता गइन्, राति त्यतै शिरानी होस् तिनी जता गइन्), (२) ‘जून एक मुठी’ (आज राति कोठाभित्र जून एक मुठी, किन पस्यो किन बस्यो किन गयो उठी !), (३) ‘तिम्रो गीत गाउँछु म’ (शीतको थोपा अल्मलियो फूलको तरेलीमा, तिम्रो आँसु छिपेको छ मेरै परेलीमा ।) । यी तिन ओटा गीत बाहेक मैले राष्ट्रकविको चौथो गीत (४) ‘गाउँछ गीत नेपाली’ (गाउँछ गीत नेपाली ज्योतिको पंख उचाली, जय जय जय हे नेपाल सुन्दर शान्त विशाल !) र माथि उल्लेख भएको (५) ‘अचम्म हो खालि’ (हाँगाबाट क्वैली बोल्यो कोहो  कोहो भनी, दोबाटोमा मैले बोलेँ म हो म हो भनी । प्रश्न होइन उत्तर होइन अचम्म  हो खालि, मेरो कहीँ अन्त्य छैन प्रारम्भ हो खालि।) समेत गरी जम्मा पाँच ओटा गीतको विश्लेषण गरेको छु । यस बाहेक मैले कविको (६) ‘वैशाख’ कविताको विश्लेषण पनि गरेको छु । मैले गरेका आफ्ना यी छ ओटै विश्लेषण पढेर कविजीले फोटबाट मेरो हरेक विश्लेषणको टिप्पणी गरेका छन् ।

एक दिन मैले कविजीलाई सोधेको थिएँ, ‘‘ज्योतिको पंख उचाली’ भन्ने पदावली सोच्न तपाईँलाई कति समय लाग्यो?’ कविले जवाफ दिएका थिए, ‘कुनै कुनै कविता लेख्न त मलाई दश वर्ष सम्म  लागेको छ ।’ ‘ज्योतिको पंख उचाली’ सबै नेपालीलाई कण्ठस्थ भएको पाउ हो । यसको अर्थ सोचेर बुझ्ने चाहिँ कति जना छन्, मलाई थाहा छैन । यति मात्रको मैले केलाएको अर्थ यस्तो छ : हरेक नेपाली एउटा गाइने चरो जस्तो हो । नेपालको राष्ट्रिय झन्डाका सूर्य र चन्द्रमा अङ्कित दुइटा तिनकुने कपडा त्यस चराका पखेटा (पंख) हुन् अनि नेपाली चराले सूर्य र चन्द्रको संयुक्त ज्योति भएका पखेटा फट्फटाएर (नेपाली राष्ट्रियताको गीत) गाउँछ । त्यो चरो कवि आफैँ पनि हुन् ! यो गीतको एक पाउ मात्र सोच्न माधव घिमिरे जस्ता सिद्धहस्त कविलाई त दश वर्ष लाग्दो रहेछ भने, जुनसुकै सिकारु कविले आफुलाई महाकवि देवकोटा जस्तै अतुल प्रतिभाशाली आशुकवि ठानेर तुरुन्तै कविता लेखेर आफ्नो कविता बिगार्नु र प्रकाशित गर्न हतार गर्नु हुँदैन भन्ने अर्ती मैले राष्ट्रकविबाट सिकेँ ।

राष्ट्रकविले फोन गरेरै टिप्पणी गरेका मेरा अरु दुइटा लेख हुन् ‘कान्तिपुर’ मा प्रकाशित भएका ‘संस्कृतको अशुद्ध उच्चारण’ र ‘सरस्वती नदीको रूपान्तरण’ ।

माधव घिमिरे नेपाली कविहरुमा लोक तत्त्वको अधिकतम प्रयोग गर्ने कवि हुन् । लेखनाथ र देवकोटा भन्दा बालकृष्ण सम के कुरामा फरक छन् भने, उनले नेपाललाई कहिलै पनि ‘हाम्रो भारतवर्ष’ भनेनन् । बालकृष्ण समले ‘चिसो चूह्लो’ महाकाव्यमा लोक सामग्रीको सके सम्म प्रयोग गरे, तर आफ्ना रचनामा नेपाली लोक तत्त्वको अधिकतम उपयोग गर्ने कविमा माधव घिमिरेलाई कसैले पनि भेट्न सक्तैन । घिमिरे आफ्ना गीत, बाल साहित्य र कति कवितामा पनि ‘संस्कृत नेपाली’ होइन, ‘प्राकृत नेपाली’ प्रयोग गर्छन् । सके सम्म सबैले बुझ्ने शब्द चलाएर, धेरै लोक छन्द नै प्रयोग गरेर नेपाली लोक सामग्रीको अधिकतम प्रयोग गरेर घिमिरेले नेपाली साहित्यमा सबभन्दा लामो समय सम्म उत्कृष्ट काव्य दिएका छन् । अनुवाद गरेर विश्वका पाठक सम्म पुर्‍याउन सकियो भने, माधव घिमिरे नेपालका ‘राष्ट्रकवि’ मात्र होइन, रवीन्द्रनाथ ठाकुरलाई समेत उछिन्ने ‘विश्वकवि’ बन्न सक्छन् भन्ने मेरो मान्यता छ ।

नेपाली साहित्यको त्यो विराट् प्रतिभाको यही हप्ता हामीले आर्यघाटमा चिता पखाल्यौँ, तर घिमिरेका रचनाहरुले आउँदा युग युग सम्म नेपाली पाठकहरुलाई ताजा अर्थ दिई रहने छन् भन्ने मलाई लाग्छ । काव्यमै कवि बाँच्तछ !

नेपालका चन्द्रवंशी राजाहरुको अलिखित इतिहास

नेपालका चन्द्रवंशी राजाहरुको अलिखित इतिहास

(अन्नपूर्ण पोस्ट, २०७६ साउन ३२ गते शनि बार, फुर्सद, ‘ग’)

डा० माधव प्रसाद पोखरेल

 

  • अत्रि र आत्रेय गोत्र हुने नेपाली राजा प्रजा :

वंशावलीहरु भिडाउँदा अत्रि गोत्र र आत्रेय गोत्र हुने सबै नेपालीहरु अनि ३४ ओटा बाइसी चौबिसी राज्यका ‘चन्द्रवंशी’ राजाहरु एउटै बाबुका सन्तान देखिन्छन् ।

  • ‘सेती अञ्चलको दिग्दर्शन’ भन्ने किताब (पृष्ठ ३०१) मा पूर्ण प्रकाश नेपाल ‘यात्री’ ले यी चन्द्रवंशीहरु अनेक जात (बाहुन, छेत्री, खस ठकुरी, नेवार, मगर, सन्यासी, कामी, दमाईँ, सार्की, दराई, राजी, गाइने, माझी, आदि) मा र अनेक थर र अनेक गोत्रमा विभाजित भएका पाइन्छन् भन्ने लेखेका छन् ।
  • डा० राजाराम सुवेदीले लेखेका बाइसी (कर्णाली प्रदेशको मध्यकालीन इतिहास, १३६-१३७) चौबिसी राज्यका इतिहास अनुसार तेत्तिस चौँतिस ओटा बाइसी चौबिसी राज्य (दुल्लु, दैलेख, जुम्ला, खाँडाचक्र, रुकुम, जाजरकोट, सल्यान, गोताम, मुसिकोट, बाँफी, सान्नी, जहारी, अछाम, फलाबाङ, धुलिकोट, झ्याकोट, माल्नेटा, गल्कोट, दार्मा, दाङ, छिल्ली, दुनै, गजुल, थलारा, बझाङ, रास्कोट, डोटी, प्युठान, आदि) का राजाहरु मलय बमका सन्तान देखिन्छन् र एउटै बाबुका सन्तान ती सबैजसो अत्रि र आत्रेय गोत्रमा बाँडिएका पाइन्छन् ।
  • मैले अध्ययन गरेका त्यस्ता चन्द्रवंशी राजाहरुका वंशावलीमा अत्रि र आत्रेय गोत्र हुने छेत्री (बगाले थापा), बाहुन (पानी पोखरेल, गोतामे) का वंशावली भिडाउँदा पनि काशीदास पछाडि दश पुस्ता धेरैजसो खुरुखुरु मिलेको पाएको छु ।
  • मोहन बहादुर मल्ल (‘सिजा इतिहासको डोरेटो’, २०३३: ३६) को विश्लेषण अनुसार देवचन्द्र समाल (१३८४-८६) आदित्य मल्ल (१३५६-८४) का ज्वाइँ काशीदास (१३६४-१३८४) का छोरा, ‘गजेभीम’ (अर्थात्, राजा गगनिराज, १४१७) काशीदासका नाति र मलय बम (१४२९-१४३५) काशीदासका पनाति देखिन आउँछन् अनि बाइसी चौबिसी राज्यका सबैजसो राजाहरु मलय बमका सन्तान देखिन्छन् ।

 

  • चन्द्र वंश, अत्रि गोत्र र आत्रेय गोत्र :

नेपालका वंशावलीहरुमा एउटै व्यक्ति (काशीदास) का सन्तानहरु मध्ये राजाहरुले चाहिँ आफुलाई चन्द्रवंशी (पर्वतका मल्ल राजा, कुमाउँका चन्द), अथवा सोमवंशी, अथवा बुधवंशी (गोपाल राजवंशावली अनुसार जयस्थिति मल्ल, मोहन बहादुर मल्ल, २०३३: ४०-४१) भनेको पाइन्छ भने, अरु छेत्री (बगाले थापा, कालिकोटे खँड्का) बाहुनहरुले चाहिँ आफुलाई अत्रि (गोतामे, खतिवडा, चापागाईँ, ओझा, आदि) अथवा आत्रेयगोत्री (जस्तै, पानी पोखरेल, पौडेल)  मात्र भनेको पाइन्छ ।

  • वंशावली बनाउनेहरुमा आफुलाई पुराणका देउता अथवा ऋषिमुनिका वंशज घोषित गर्ने चलन हुन्छ, त्यसैले प्रमाणित गर्न नसकिने भए पनि काशीदासका नेपाली सन्तानहरुमा पनि यस्तो प्रवृत्ति पाइन्छ ।
  • पुराण अनुसार चन्द्रमा अत्रि ऋषिका जेठा छोरा भएकाले चन्द्रमा अत्रि गोत्रका आत्रेय हुन् । यसै कारणले आफुलाई अत्रि गोत्र भन्नेहरु पनि अत्रि ऋषि त होइनन् नि, त्यसैले ‘आत्रेय’ (अर्थात्, अत्रिका सन्तान) नै हुन् । यसैले चन्द्रवंशी भन्नु, आत्रेय भन्नु र अत्रि गोत्रको भन्नु एउटै कुरो हो ।
  • यस प्रमाणका आधारमा एउटै बाबु (काशीदास) का सन्तानले आफुलाई आत्रेय गोत्र हुने र अत्रि गोत्र हुने भनेर दुवै किसिमले चिनाएको पाइन्छ ।
  • देउता र ऋषिसित आफ्नो वंश जोड्ने यस्तो मोहले गर्दा वंशावलीहरुमा रमाइलो के पाइन्छ भने काशीदासकै वंशज अरु राजाहरुले आफुलाई चन्द्रवंशी घोषित गरे पनि जाजरकोटे राजा (विश्वनाथ भट्टराई, २०३१) हरुले चाहिँ आफुलाई सूर्यवंशी घोषित गरेको पाइन्छ ।

 

  • कन्नौजसँग चन्द्रवंशी राजाहरुको साइनो :

नेपालका सबै अत्रि र आत्रेय गोत्र हुने बाहुन छेत्री र चन्द्रवंशी राजाहरुको वंशावली कन्नौज (कान्यकुब्ज) सँग जोडिन्छ । भारतको उत्तर प्रदेश राज्यमा गङ्गा किनारमा पर्ने कन्नौज नैमिषारण्य (नेमसर) नजिकैको प्राचीन सहर हो ।

  • मुसलमानहरुको आक्रमण (मु० गजनी १०१८-१९ इ०, मु० गोरी ११९४, अलाउद्दिन खिल्जी १३०३) भन्दा अगाडि पनि बङ्गालका पालहरु (आठौँ-नवौँ शताब्दी) ले, आफुलाई सूर्यवंशी घोषित गर्ने गुर्जर प्रतिहारवंशी राजाहरुले अनि चन्द्रवंशी ‘राष्ट्रकूट’, ‘राठौड’, ‘राइठोर’ अथवा ‘गाहडवाल’ (१२ औँ शताब्दी) राजपुतहरुले कन्नौजमा आफ्नो आधिपत्य जमाए ।
  • एघारौँ शताब्दीमा मु० गजनीले कन्नौजबाट गुर्जर प्रतिहारवंशी राजाहरुलाई धपाए, १२ औँ शताब्दी (११९४ इ०) मा मु० गोरीले गाहडवाल वंशको अन्त्य गरे भने १४ औँ शताब्दी (१३०३ इ०) मा अलाउद्दिन खिल्जीले काशीदास पाध्याका बाबु मठिमल्ल राइठोरलाई मारे (सच्चिदानन्द भट्टाचार्य, ‘भारतीय इतिहास कोश’, १९६७ इ०)।
  • कन्नौज हत्याउने सूर्यवंशी गुर्जर प्रतिहारहरु पनि, चन्द्रवंशी गाहडवाल राइठोरहरु पनि जब जब कन्नौजबाट विस्थापित भएछन्, तब तब मानसरोवर जाने बाटो समातेर दुल्लु र जुम्ला हुँदै पश्चिम तिब्बत पुगेछन् भन्ने अड्कल गर्न सकिन्छ, किन भने सूर्यवंशी गुर्जर प्रतिहारहरुको थर पनि अन्त तिर पाल भई सकेको थियो । जुम्लाका राजा पुण्य मल्ल पनि जन्मिँदा सूर्यवंशी पाल नै थिए ।
  • मु० गजनीले हराए पनि कन्नौजबाट गुर्जर प्रतिहारहरुलाई गाहडवालवंशी राठोडहरुले विस्थापित गरे । त्यस्तै, मु० गोरीले चन्द्रवंशी गाहडवालका शासक जयचन्द्रलाई मारे पनि १४ औँ शताब्दीमा अलाउद्दिन खिल्जीले मठिमल राठोडलाई मारेर राठोडहरुलाई ‘शर्मा पाध्य’ थर लिन बाध्य बनाए पछि ती सबै मानसरोवर जाने बाटो समातेर जुम्ला नै पुगेछन् भन्ने देखिन्छ ।
  • ठिक्क एघारौँ शताब्दीको मध्य तिर पश्चिम तिब्बतमा लाङ्दार्माका सन्तानहरुबाट ‘पाल’ थर भएका भारतीय शासकहरुले शासन हत्याउँछन् (जिउसेप्पे टुची, ‘नेपाल : द डिस्कभरी अफ द मल्ल’, १९६० इ०)। सम्भवतः ती शासकहरु मु० गजनीले हराएका गुर्जर प्रतिहारवंशी राजा नै थिए ।
  • त्यस्तै १२ औँ शताब्दी र १४ औँ शताब्दीमा क्रमशः मु० गोरी र अलाउद्दिन खिल्जीबाट युद्ध हारेका चन्द्रवंशी राजपुतहरु पनि सम्भवतः पृथ्वी मल्लको शेष पछि बाइसी चौबिसी राज्य हत्याउन सफल भएछन् भन्ने अड्कल गर्न सकिन्छ (डा० रामनिवास पाण्डेय, ‘मेकिङ अफ मोडर्न नेपाल’, १९९७ इ०)।

 

  • पानी पोखरेलको वंशावलीका सूचना :

आत्रेय गोत्र हुने पानी पोखरेलका वंशावली (कृष्णचन्द्र पोखरेल, २०४२) को परिशिष्ट (पृष्ठ ६५४) मा के लेखिएको छ भने,

  • पानी पोखरेलका पुर्खा काशीदास जोशीका कुल देवता मस्ट थिए,
  • काशीदासले सबै विद्या (षट् शास्त्र) पढेका थिए, जस मध्ये ‘भास्वती’ भन्ने ज्योतिष ग्रन्थ पनि पर्थ्यो,
  • काशीदास गङ्गा किनारको कन्नौज र हरियाणाका बाहुन थिए ।
  • कन्नौजबाट काशीदास म्लेच्छहरुका पिरले दुल्लेश्वर (दुल्लु) आए ।
  • दुल्लेश्वर (दुल्लुका राजा) ले काशीदासलाई बोलाएर सम्मान दिए । काशीदासले राजाका अगाडि केही चमत्कार गरेर देखाई दिए : (अ) उनले ज्वाला प्रकट गराई दिए । उनको त्यो चमत्कार देखेर राजाले उनलाई प्रतिष्ठा दिए अनि दुइटा पोखरी खनाए । काशीदासले ती दुइटा पोखरी मध्ये एउटालाई दुधले, अर्कालाई पानीले भरी दिए । (ज) त्यो चमत्कार देखेर राजाले उनलाई ‘पोखर्‍याल’ थर दिए ।
  • वंशावलीमा काशीदासबाट उनका सन्तान दरसन्तानको १३ पुस्ते नामावली (कासीदास, विसनदास, देउदास, ब्रह्मदास, देवाकर, स्यवाकर १, श्रीकर, इन्दीकर, उदयानन्द, भास्कर, स्यवाकर २, रघुनन्दन, निबु) आउँछ । पानी पोखरेलको वंशावलीमा देखिने काशीदास पछाडिका दश पुस्ता सम्म पाइने यी नामहरु नेपालका चन्द्रवंशी राजाहरुका धेरैजसो वंशावलीसँग खुरुखुरु मिल्छन् ।
  • पानी पोखरेलको वंशावलीमा नै के देखिन्छ भने अत्रि गोत्र हुने गोतामेहरु, आत्रेय गोत्र हुने पोखरेलहरु र समाल ठकुरीहरु काशीदासका सन्तान ‘निबु’ नाम गरेका एउटै व्यक्तिका चार ओटा छोरा (चेला) रहेछन्, जस्तै, (अ) जेठा गोलस्यका सन्तान समाल ठकुरी भए, (आ) माइला छोरा कबेडीका सन्तान गोतामे भए, (इ) साइँला छोरा सैगुणका सन्तान पोखरेल भए भने, (ई) कान्छा केदारुका सन्तान मारुल्याका दुलाल भए।
  • साइँला सैगुणको नाउँ ‘चाभा’ र ‘केलु’ पनि देखिन्छ । लाभु (खोलो?) पार बस्ने यिनका सन्तान ‘लाभुल्याल’ भनिन्छन् भने, पहरी गाउँमा बस्ने तिनका सन्तान ‘पहाडी’ भनिन्छन् । सैगुणका जेठा छोराको नाउँ ‘मभी’ थियो, माइला छोराको नाउँ ‘चाचल्या’ थियो भने, साइँलाको नाउँ चाहिँ जगतानन्द थियो । कान्छा छोराको नाउँ लेखिएको छैन ।
  • पानी पोखरेलको वंशावलीमा लेखिए झैँ सबै चन्द्रवंशी राजाहरुका पनि कुल देवता मस्ट हुन् ।
  • चन्द्रवंशी राजा लगायत अत्रि र आत्रेय गोत्र हुने सबै नेपालीहरुका पुर्खा काशीदास षट्शास्त्र जान्ने ज्योतिषी रहेछन् । वाणीविलास ज्योतिर्विद्ले पनि लेखेका छन्, ‘काशीदास इति प्रभाकरसुतः षट्शास्त्रवेत्ता सुधीः (प्रभाकरका छोरा काशीदास षट्शास्त्र जान्ने थिए) । कर्णाली प्रदेश सरकारको योजना आयोगका उपाध्यक्ष डा० पुण्य प्रसाद रेग्मी दैलेखका प्रसिद्ध ज्योतिषी धर्मराज रेग्मीका छोरा हुन् । उनका घरमा काशीदास जोशीले लेखेको ज्योतिषको ‘रत्नकोश’ भन्ने पुरानो ग्रन्थ पाइएको छ । पूर्ण प्रकाश नेपाल ‘यात्री’ ले पनि एउटा अप्रकाशित ग्रन्थमा दैलेखमा धर्मराज रेग्मीका घरमा त्यो ‘रत्नकोश’ आफुले केही अंश पढेको सूचना दिएका छन् । डा० रेग्मीले मलाई त्यस ग्रन्थका केही पृष्ठ पठाई दिएका छन् । यसबाट काशीदास जोशी ज्योतिषी रहेछन् भन्ने कुरो प्रमाणित हुन्छ ।

 

  • इतिहासका थप प्रमाण :
  • ओंकार प्रसाद गौचन (२०२६) के लेख्छन् भने, जुम्लाका राजाले आफ्नी छोरी काशीदास पाध्यालाई दिए र दाइजोमा उनलाई ठाकुरजी लेकको दक्षिण सम्म फैलेको फाँटको शासक बनाई दिए अनि ज्वाइँलाई खुसी पार्दै के भने भने, नाति जन्म्यो भने, म उसलाई राजा नै बनाई दिन्छु । केही समय पछि जन्मेको नातिको नाउँ ‘देवचन्द्र’ (इतिहास प्रकाश, २.३: २३७-२९९), ‘देवदास’ (इतिहास प्रकाशमा सन्धिपत्र सङ्ग्रह, ६०९-६११) वा ‘देवसिंह’ राखियो । वचन अनुसार राजाले देवदासलाई गण्डकी र सेती नदी बिच उत्तरमा ठाकुरजी लेक र दक्षिणमा चुरे पहाड सम्मको भूभागको राजा बनाई दिए (इतिहास प्रकाश २.३: ३८७-३९९)। फलतः राजस्थानको राजवंश इतिहासमा पहिलो पल्ट पहाडी प्रदेशको राजा हुन पाएकाले तिनीहरुलाई मानिसहरुले ‘पहाडी राया’ पनि भन्दथे (पृ० २२१)। यसरी काशीदास, रत्नसिंह वा रत्नज्योतिले नेपाल पसेर थोरै समयमा अनेक चमत्कार र चिताई नसक्नु उन्नति गरेकाले मानिसहरुले उनलाई ‘जालन्धरी’ राजा अथवा ‘औतारी राजा’ भन्ने नाउँ राखे (इतिहास प्रकाश १.१: ६९-११९)।
  • ओंकार प्रसाद गौचन (पर्वते मल्ल राजाहरुको वंशावली, २०२६) के पनि लेख्छन् भने, दिल्लीका बादशाहले नै उनीहरुलाई राइठोर पदवी दिएका थिए । वास्तवमा ‘राइठोर’ थर ‘राष्ट्रकूट’ बाट अपभ्रंश भए जस्तो छ । काशीदासले त्यो पदवी छोडेर आफ्नो बाहुन थर ‘शर्मा पाध्य’ राखे अनि एउटी आचार्य बाहुनकी छोरी बिहे गरेर बाटो लागे ।
  • राजा गगनिराज, मलय बम र डिम्ब पनि काप्रियकै सन्तान हुन् (ओंकार प्रसाद गौचन, २०२६)।
  • धनवज्र वज्राचार्य (२०२८) ले ‘कर्नाली प्रदेशको ऐतिहासिक रूपरेखा’ भन्ने लेखमा काशीदास जोशी नेपाल पस्ता जुम्लामा आनन्द मल्ल र रिपु मल्लको शासन थियो, त्यसैले काशीदासलाई स्वागत गर्ने तिनै दुइटा राजा मध्ये एउटा हुनु पर्छ भन्ने विचार राखेका छन् ।
  • वंशावली अनुसार काशीदासका एउटा वंशजको नाम ‘निमु’ (पन्ध्रौँ शताब्दीका पर्वतका राजा ‘डिम्ब’, रामनिवास पाण्डेय) छ र उनका एउटा छोराको नाउँ ‘काप्रिय’ छ । ओंकार प्रसाद गौचन (२०२६) को सूचना अनुसार काप्रियले तिब्बतका बादशाहबाट ‘शाही’ थर पाएर उनी ‘काप्रिय शाही’ भए । मोहन बहादुर मल्ल (२०३१) का विचारमा चाहिँ काप्रियले ‘शाही’ पद पृथ्वी मल्लबाट पाएका हुन् ।
  • मोहन बहादुर मल्ल (सिंजा इतिहासको डोरेटो, २०३३: ३७-३८) चाहिँ के लेख्छन् भने, काशीदास मानसरोवर जान भनेर जुम्ला आई पुग्दा पूर्वी जुम्लामा चाहिँ आदित्य मल्ल (जाव पाल) राज्य गर्थे भने, पश्चिमी जुम्लामा चाहिँ उनका छोरा पुण्य मल्ल राज्य गर्थे, जसले प्रताप मल्लकी राजकुमारी शकुनमालालाई बिहे गरेर ससुरालीको मल्ल थर लिएका थिए । मोहन बहादुर मल्लका विचारमा काशीदासलाई छोरी (हरमता) दिने राजा आदित्य (आजित) मल्ल नै हुन्, जसले काठमाडौँ उपत्यकामा आक्रमण गरेको कुरो ‘गोपाल राजवंशावली’ मा लेखिएको छ । आदित्य मल्लले नै काठमाडौँ उपत्यका आक्रमण गरेर जुम्ला फर्के पछि आफ्ना नाति देवचन्द्र समाललाई सामाचौरका राजा बनाई दिएका हुन् । आदित्य मल्ल पनि रिपु मल्ल पनि अशोक चल्लकै बेग्ला बेग्लै छोरा (जितारि मल्ल, १३३५ र आनन्द मल्ल) तिरका नाति हुन्।
  • डा० रामनिवास पाण्डेय (१९९७ इ०) ले ‘मेकिङ अफ मोडर्न नेपाल’ भन्ने आफ्नो पिएचडीको प्रकाशित शोध प्रबन्धमा काशीदास जोशीका विषयमा धेरै महत्त्व पूर्ण सूचना दिएका छन्, जस्तै :
  • काशीदासका पुर्खा लक्ष्मीचन्द्र दिल्लीका सुल्तानले समस्त उत्तर भारत जितेका वेलामा भागेर कन्नौजमा ‘समाल’ हरुकहाँ लुकेका थिए । उनका छोरा मित्रसेनले त ‘समाल’ थर नै लिएका थिए (पृ० २१७) । यो सूचनाका आधारमा समाल थर कन्नौज तिरै प्रचलित रहेछ भन्ने बुझिन्छ ।
  • जर्ज टडले राजस्थानको इतिहास (एनल्स एन्ड एन्टिक्विटिज अफ राजस्थान, १९५० इ०) मा लेखे अनुसार १३०३ इ० मा अलाउद्दिन खिल्जीले जयमल फत्तालाई दिल्लीमा आक्रमण गरेकाले उनलाई सहयोग दिन कन्नौजका अन्तिम राजा मठिमल राइठोड गए, तर आफुलाई आक्रमण गरेको बदला लिन अलाउद्दिनले राईठोर थरकै उन्मूलन गर्ने निर्णय गरेकाले उनका युवराज काशीदास (रत्नसिंह अथवा रत्नज्योति) ले आफ्नो थर राइठोरबाट बदले अनि आफुलाई ‘देव शर्मा पाध्य’ (काका देवदत्त राइठोर) को वंशज घोषित गरेर ‘शर्मा पाध्य’ थर लिई एक हुल साथमा लिएर नै हिमालय तिर लागे भन्ने लेखेका छन् (पृ० २२०) ।
  • सुदूर पश्चिम र पश्चिम तिरका धेरै लोक साहित्यमा पनि काशीदासको प्रसङ्ग आउँछ । जुम्ला र दुल्लुका वंशावली (इतिहास प्रकाश १.१: ६९-११९) हरुमा काशीदासकी रानी कालिकालाई स्थानीय जनताले देवीकै रूपमा मान्दछन् र मन्दिरमै पूजा गर्छन् (पृ० ३२३)।
  • पानी पोखरेलको वंशावलीमा काशीदासका एउटा सन्तान तिब्बतका राजा भए भन्ने पनि लेखिएको छ । त्यसको प्रमाणका लागि सत्यमोहन जोशी (कर्णाली लोक संस्कृति, खण्ड १, पृ० १४) यस्तो लेख्छन्, “सिजा खोला उपत्यकाबाट पनि कर्णालीको हाराहारी हुँदै उँभो लागेका सिंजालहरु (अरुहरु पनि) जाड (भोटे) हरुको रहनसहन र भाषा अपनाई जाडले झैँ नै बसोवास गरी बसेको पनि विदित हुन्छ । जन कथन अनुसार, जाडका संस्कृति र आकृतिले ढालिसकेका एक थरी मानिसहरु अझै पनि आफूहरुलाई ‘हामी ठकुरी हौँ’ भनी टोपल्ने गर्छन् ।”

 

  • निष्कर्ष :
  • यसरी नेपालका चन्द्रवंशी राजाहरुको वंशावली र धेरै छेत्री बाहुनको वंशावली कसरी मिल्छ भने, तिनीहरु एउटै बाबुका सन्तान हुन् भन्ने प्रस्ट देखिन्छ ।
  • अत्रि र आत्रेय गोत्र हुने यी चन्द्रवंशी राजाहरु र अनेक जात र थरका नेपालीहरु भारतको कन्नौजमा १२-१४ औँ शताब्दीमा शासन गर्ने ‘गाहडवाल’ अथवा ‘राठोड’, ‘राइठोर’ थर हुने शासकहरुका सन्तान देखिन्छन् ।
  • कन्नौजका शासकहरु त्यहाँ ११ औँ शताब्दीदेखि १४ औँ शताब्दी सम्म आक्रमण गर्ने मुसलमान शासकहरुबाट आजित भएर आफ्नो जिउ, धन र धर्म रक्षा गर्न मानसरोवर जाने बाटो पक्रेर कर्णाली नदीको गड्तिर समाएर दुल्लु, जुम्ला र पश्चिम तिब्बत पुगेर शक्तिशाली भएका रहेछन् ।
  • कन्नौजका यी राजपुतहरु खस जाति चाहिँ होइनन्, टडले तिनीहरुलाई खसका गोती शक जाति भनेर चिनाएका छन्, तर तिनीहरु अनादि कालदेखि पामिर, हिन्दुकुश र हिमालयको पश्चिमी भेगमा प्राग्वैदिक कालदेखि आफ्नो छुट्टै सांस्कृतिक चिनारी जोगाएर बसेका खस (र अरु ) जातिका शासक भएर कसरी नङमासु मिले झैँ मिलेर बसे भने, उनीहरु नै खस राजा भन्ने नामले प्रसिद्ध भए ।
  • माथि उल्लेख गरिएका अत्रि र आत्रेय गोत्र हुने चन्द्रवंशी राजाहरुका सूचनाले अनेक प्रश्नहरु उमार्छन्, ती प्रश्नहरुको चित्त बुझ्दो उत्तर खोज्न अनेक पक्षमा अनुसन्धान गर्नु आवश्यक छ ।

शिव गतिछाडा नै हुन् त?

भगवान् शिवको इतिहास

(२०७६ साल असोज ४ गतेको अन्नपूर्ण पोस्टको ‘फुर्सद’ मा ‘भगवान् शिव गतिछाडा नै हुन् त?’ भन्ने शीर्षकमा प्रकाशित)

 

डा० माधव प्रसाद पोखरेल

 

भगवान शिवको आज हामीले देखेचिनेको स्वरूपमा उनका निम्न लिखित प्रागितिहासिक स्वरूप मिसिएका छन् :

  • दक्षिण मध्य एसियाको तुर्कमेनिस्तानदेखि पाकिस्तानमा पञ्जाबको रावी नदी किनारको हडप्पा र दक्षिणमा कराँची नजिकैको मोहेन्जोदडो सम्म फैलेको द्रविडहरुको प्राचीन (इपू० चौथो सहस्राब्दी) संस्कृतिले बनाएको शिवजीको स्वरूप जसलाई वैदिक आर्यहरुले कश्यप सागरको पूर्व तिर तुर्कमेनिस्तानमा, अफगानिस्तानको कान्दाहार अथव गान्धार नजिकैको सरस्वती (हेल्मन्ड) नदी किनारको वर्तमान मरुस्थलमा र पाकिस्तानको बेलुचिस्तानदेखि सिन्धु नदीको बेँसी (हडप्पा) सम्म अनेक पटक सम्पर्कमा आएर ग्रहण गरे ।
  • वैदिक आर्यहरु भन्दा अगाडि (इपू० २००० तिरै) नै दक्षिण मध्य एसिया आई पुगेका प्राग्वैदिक आर्यहरु जो पछि (इपू० १५००-१३०० तिर) आएका आफ्नै गोती वैदिक आर्यहरुले विस्थापित गरेर दक्षिण मध्य एसियाको सिरदरिया नदीदेखि सिन्धु नदी सम्म (पछि काली गण्डकी सम्मै) का हिमाली लेकहरुमा खोलै खोला उक्लेर त्यहाँका स्थानीय जातिसँग सांस्कृतिक लेनदेनबाट लेकाली सभ्यता बनाएका आर्यहरुले मानी आएको शिवजीको स्वरूप, जो अथर्व वेदको शिवजीको स्वरूपसँग धेरै मिल्छ ।
  • सिन्धु नदीदेखि गङ्गा नदीको बेँसी सम्मको मूलतः उत्तरी भेग (आर्यावर्त) मा मिथिला सम्मको क्षेत्रमा विकसित भएको आरण्यक र उपनिषद् (इपू० ८००-५००) को चिन्तन मिसिएर विकसित भएको शिवजीको स्वरूप जसलाई शिव पुराणले निकै आत्मसात् गरेको छ ।
  • गुप्त काल (तेस्रोदेखि छैटौँ शताब्दी) मा सङ्कलित, सम्पादित र रचित गङ्गा नदीको बेँसीमा सम्पादन गरिएका अधिकांश पुराणहरुले समेटेको तात्कालिक भारतीय आदर्शले निर्माण गरेको शिवको स्वरूप ।
  • शिव पुराण (११ औँ शताब्दी) मा माथि उल्लिखित सबै स्वरूपहरु अलि अलि मिसिएको पाइन्छ, तर अघिल्तिरको भन्दा पछिल्तिरको प्रभाव बढ्ता टड्कारो छ ।

नेपाल शिव भूमि हो । अहिले भारतको मैदानी भागमा बढ्ता चलेको भगवान् शिवको स्वरूप ‘शिव पुराण’ (११ औँ शताब्दी) सँग धेरै मिल्न खोज्छ । शिव पुराणमा धेरै जसो वैष्णव धर्म र वैदिक धर्मको प्रभाव देखिन्छ, तर शिव पुराणले नेपाल भारतकै छेउछाउ (हिमाली भेग, दक्षिण भारत, गुजरात, राजस्थान, बङ्गाल र असम) मा प्रचलित शैव र शाक्त धर्मलाई राम्ररी समेट्न नसके जस्तो देखिन्छ ।

शिवजी आधारभूतमा सिन्धु बेँसीका देउता रहेछन्, किन भने सिन्धु नदीले नै अरब सागर नजिकको मोहेन्जोदडो र हिमाच्छादित लेकको कैलास मानसरोवरलाई जोड्छ । जुम्लीहरुले झैँ ‘अवेस्ता’ लेख्ने इरानीहरुले पनि ‘स’ लाई ‘ह’ उच्चारण गर्ने हुनाले सिन्धुलाई नै इरानी उच्चारणमा ‘हिन्दु’ भनिएको हो । पारसीहरुको धर्म ग्रन्थ ‘अवेस्ता’ मा ऋग्वेदको ‘सप्त सिन्धु’ लाई ‘हप्त हिन्दु’ भनिएको छ । नेपाली भाषाको ‘हप्ता’ र ‘हिन्दु’ पनि इरानी (शक, खस, दरद) उच्चारणले बनेको हो । यसरी आधारभूत रूपमा सिन्धु धर्म (अर्थात्, हिन्दु धर्म) चाहिँ शैव धर्म नै रहेछ, किन भने भारतीय उपमहाद्वीपको सबभन्दा पुरानो सिन्धु बेँसीको सभ्यतामा पशुपति नाथ, योनिर्लिङ्ग र बाघमा चढेकी भगवतीका मुद्रा पाइएका छन् ।

वैदिक आर्यहरुले ऋग्वेदको मूल भाग सिन्धु उपत्यकाकै उत्तरी भेगमा लेखे । त्यति वेला (इपू० १५००-१०००) सिन्धु नदीको बेँसीमा उनीहरु भन्दा केही दक्षिण तिर कम्तीमा एक डेड हजार वर्ष अघि (इपू० चौथो सहस्राब्दी) देखि प्राचीन सभ्यता जमाएर बस्ने द्रविडहरुलाई ऋग्वेदमा ‘शिश्ने देवाः’ (लिङ्गपूजक) भनेर ऋषिहरुले गाली गरेको पाइन्छ, तर आज त उपमहाद्वीप भरिका सबै आर्य र अनार्यहरु शिव लिङ्ग (र गुह्येश्वरी) को पूजा र दर्शन गरेर पुण्य कमाई रहेका छन् । यसबाट के बुझिन्छ भने, सुरु सुरुमा मध्य एसियाबाट आएका आर्यहरुसित द्रविडहरु बिचमा वैमनस्य भए पनि कालान्तरमा सम्भवतः अन्तरजातीय बिहेले गर्दा उनीहरुका सन्तान कति अवैदिकहरुले वैदिक धर्म लिएछन्, कति वैदिकहरुले अवैदिकहरुको सिको गरेछन् । यसरी ‘शिव पुराण’ लेखेका वेलामा त ती वैदिक र अवैदिक जाति बिचमा निकै सांस्कृतिक समन्वय भई सकेको देखिन्छ ।

मोर्टिमर ह्विलर (१९५३ इ०, ‘द इन्डस सिभिलिजेसन, ९५) ले हडप्पाको पुरातात्त्विक उत्खननमा तपस्यारत र नटराज शिव, लिङ्ग पूजा गर्ने चलन, भगवती, गोरु, सर्प र त्रिशूल भेटिएको सूचना दिएका छन् । किरण कुमार थपल्याल र सङ्कटा प्रसाद शुक्ल (२००२, ‘सिन्धु सभ्यता’, ९२, ९६) ले त्यहाँ शिवको पशुपति स्वरूप पाइएको कुरो गरेका छन् । मोहेन्जोदडो र हडप्पामा सबभन्दा धेरै गोरु भेटिएको छ । सिन्ध कालमा गोरु पूजा थियो (१४९)। मोहेन्जोदडोमा जोगी र शिवजीको गलामा बेरिने नाग सँगै भेटिएका छन् (९६)। त्यहाँ भविष्यका गणेशजीसित साइनो राख्ने हात्ती (९१) र भगवतीको वाहन बाघ (९०, ९१) पनि पाइएको छ । लोथलमा (भविष्यका गणेश, नृसिंह, हयग्रीव, आदिसित साइनो राख्न काम लाग्ने) मानव धडमा पशुको टाउको जोडिएको पाइएको छ (८१)।

पश्चिम एसिया विशेषज्ञ सिमो पर्पोला र भारत विशेषज्ञ अस्को पर्पोला (१९७७ इ, ‘द मेलुह्हा भिलेज’ : हरप्पन ट्रेडर्स इन मेसोपोटामिया’) ले सिन्धु बेँसीका प्राचीन पुरातात्त्विक सूचनाको पश्चिम एसिया (सुमेर, बेबिलोन, अक्काड, सिरिया र इरान) को पुरातात्त्विक सूचनासँग साइनो गाँसेका छन् । उनीहरुले इपू० तेस्रो सहस्राब्दी (इपू० २५००-२१००) मा मध्य पूर्वको उल्लिखित क्षेत्रमा सामुद्रिक मार्गबाट मोहेन्जोदडोबाट जौ बेचिने कुराको दसी फेला पारे । सुमेरका लेखोटमा सिन्धु नदी क्षेत्रलाई ‘मेलुह्हा’ (म्लेच्छ?) लेखिएको पाइयो । क्लस कार्तुनेन (१९८९ इ०, ‘इन्डिया इन अर्ली ग्रिक लिटरेचर, ११-१५) ले त्यस सूचनालाई थप पुष्टि गर्दै ‘मेलुह्हा’ देशबाट जहाजमा सामान मध्य पूर्वका सुमेर, बहराइन, ओमान र इरानको मक्रन सम्म जान्थ्यो भन्ने सूचना थपेका छन् । सामानमा हस्तिहाड, काठ, सुन, चाँदी, तामा, मोती, मणिमाणिक्य र रङ्गिबिरङ्गी चराको उल्लेख पनि पाइन्छ भन्ने कार्तुनेनको सूचना छ । यी अनुसन्धानबाट मध्य पूर्व र हडप्पा सभ्यता बिच व्यापारिक र सांस्कृतिक सम्पर्क रहेछ भन्ने कुरो प्रमाणित हुन्छ ।

थपल्याल र शुक्ल (२००२ इ) का निम्न लिखित सूचनाहरुले सिन्धु बेँसीको शैव धर्मको साइनो पश्चिम एसिया र अफ्रिका (इजिप्ट) सँग पनि गाँसिने देखिन्छ : बेलपत्र जस्तो तिनपाते बुट्टो मिस्र, मेसोपोटामिया र क्रिटका देवमूर्तिसित मिल्छ (६६)। शिवजीका शिरको चन्द्रमा एनाटोलिया (टर्की) को अदालिया (मातृदेवी, ७६) को मूर्तिसित मिल्छ। मेसोपोटामियामा जस्तो दुई टाउके मान्छेको मूर्ति सिन्धु बेँसीको लोथालमा भेटिएको छ, जसलाई शिवजीको अर्धनारीश्वरको प्रारूप मान्न सकिन्छ (७९) । मातृदेवीका मूर्तिहरु दुवै सभ्यतामा छन् (१४१)। अनातोलियामा सिबेल देवी सिंहसँगै छिन् (१४४)। मेसोपोटामियामा देवी मूर्तिसँग सिंह भेटिएको छ भने, सिन्धु बेँसीमा देवीसँग बाघ भेटिएको छ (९३)। हित्ती देवता तेशुव पनि वैदिक रुद्र झैँ वृषभारूढ र त्रिशूलधारी छन् । उनकी पत्नी हेयत पनि त्रिशूलधारिणी र सिंहवाहिनी छिन् (१४५)। सबै वैदिक देवता मध्ये जटाजूट भनेर शिवजी नै चिनिन्छन् । इपू० २३३४ मा पश्चिम एसियामा प्रचलित राजमुकुट नै कपालको जुरो ‘कपर्द’ (यजुर्वेदमा शिवजीलाई ‘कपर्दी’ भनिएको छ) थियो, शिवजीको कपालको जुरो त्यतैबाट शिवजीमा आयो (सिमो पर्पोला र अस्को पर्पोला, १९७७ इ०, अस्को पर्पोला, २०१५ इ०, ‘संस्कृत कपर्द : एनोदर हरप्पन सिम्बोल अफ रोयल्टी सरभाइभिङ इन वेदिक व्यात्य रिचुअल्स’)।

अस्को पर्पोला (२०१५ इ०, रुट्स अफ हिन्दुइज्म) ले शिवजीको स्वरूप कसरी वैदिक संहिता (ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद र अथर्व वेद) देखि उत्तर वैदिक साहित्य (ताण्य ब्राह्मण, जैमिनीय ब्राह्मण, पञ्चविंश ब्राह्मण र लाट्यायन श्रौत सूत्र) सम्म आउँदा परिवर्तन भयो भन्ने समीक्षा गरेका छन् । उनको विश्लेषणमा ऋग्वेदमा रुद्र आगो, हावाहुरी, चट्याङ र मान्छेलाई रुवाउने (रुद्र) प्रकृतिका अनिष्टकारी तत्त्वहरुका प्रतिनिधि देवता थिए । क्रमशः रुद्र सबै किसिमका आपत्तिहरुका देवता मानिए ।

पर्पोला (२०१२ इ०, ‘दासज अफ ऋग्वेद एन्ड प्रोटो-शक’) के सोच्छन् भने, आर्यहरुको सबभन्दा अगाडि आउने बगाल शकहरुकै हो । तिनीहरु वैदिक आर्य भन्दा अगाडि मध्य एसियामा आए । वैदिक आर्य आए पछि तिनीहरु मध्य एसियाको छेउका हिमाच्छादित लेकमा उक्ले र त्यहाँ तिनीहरुले जुन संस्कृतिको निर्माण गरे, शिवजी तिनीहरुकै देउता हुन् । ऋग्वेदका ऋषिहरुले तिनै लेकाली शकहरुका देउतालाई रुद्र मानेका हुन् । पौराणिक कालमा मैदानी आर्यका देउता चाहिँ विष्णु भए भने, पहिले आउने लेकाली आर्यहरुका देउता शिव भए । लेकाली आर्यहरुका संस्कृतिमा स्थानीय प्रभावले जे चल्यो, त्यसलाई मैदानी (वैदिक) आर्यहरुले गतिछाडा ठाने । पहिलो बगालमा आएका आर्यहरुका त्यस्ता चलनमा आदिम बेहोराहरु पनि थिए, जस्तै, सामवेदको सोमयागमा र ताण्य ब्राह्मणमा आदिम टुनामुना र वामाचार थियो।

व्रात्यस्तोम (जैमिनीय ब्राह्मण, २: २२१-२२७, पञ्चविंश ब्राह्मण १७: १-४, लाट्यायन श्रौत सूत्र ८:६) मा यस्तो लेखिएको छ (पर्पोला, २०१५ इ०, १३४-१३६): देउताहरु स्वर्ग गए, तर रुद्रका भक्तहरु चाहिँ व्रात्य भएर यो धर्तीमै छुटे। व्रात्यहरु गरिब हुन्छन् । तिनीहरु वेद पनि पढ्दैनन्, खेतीपाती र व्यापार पनि गर्दैनन् । ती त बिखै पनि खान्छन्, खानपिनमा लाट्लुटको ख्याल गर्दैनन्, जससुकैले दिएको खान्छन् । तिनीहरु शुद्ध भाषा पनि बोल्दैनन्, वेदै पनि अशुद्ध पढ्लान्, निर्दोषलाई पनि छडीले कुट्छन्, ठुला मान्छेका अगाडि लाजभाँड पनि बोल्छन् । पोसाकका नाउँमा तिनीहरु फेटा बाँध्छन्, भाला बोक्छन्, धनुष त हुन्छ, तर वाणको ठेगान नै हुँदैन । तिनीहरुको रथ छाएको हुँदैन । ती पुर्बेली मागधहरुका रथमा घोडा र खच्चड पनि नारेको हुन्छ । ती कालो पारी भएका लुगा लगाउँछन्, गलामा चाँदीका गहना लगाउँछन्, बाख्राका छालाका लुगा र जुत्ता लगाउँछन् । सम्पत्तिका नाउँमा व्रात्यहरुसित त्यति मात्र हुन्छ । व्रात्यस्तोम गरे पछि मात्र तिनीहरु चोखिन्छन् । व्रात्यस्तोम गरेर आर्य बन्न चाहनेले आफ्नो त्यस्तो सम्पत्ति आफ्ना इष्टमित्रहरुलाई अथवा मगध देशको (मागधदेशीय ब्रह्मबन्धु) धार्मिक छात्रलाई दिनु पर्छ, बाहुनहरुलाई तेत्तिस ओटा गाई दान गर्नु पर्छ । व्रात्यस्तोम गरेर चोखिई सके पछि तिन ओटा वेद (ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद) पढ्न थाल्नु पर्छ । ब्राह्मण भई सके पछि चाहिँ त्यो त्यसै धनी हुन्छ (पञ्चविंश ब्राह्मण १७: १-४), १३५।

अथर्व वेद (१५।१) को व्रात्य प्रकरणमा के लेखिएको छ भने, प्रारम्भमा यस जगतमा भिक्षा मागेर यताउता बरालिने व्रात्य मात्र थियो । उसले सृष्टिकर्ता प्रजापतिलाई अराए पछि महादेवको ईशान रूप प्रकट भयो । अब ईशान नै एकव्रात्य (एक्ला व्रात्य) भए । ईशानले आफ्ना लागि एउटा धनुष रचे । त्यो धनुष इन्द्रधनुष भयो । इन्द्रधनुषको बैजनी रङले ईशानले आफ्नो विरोधी भतिजालाई छोपे । त्यसको रातो धनुषले महादेवले आफुलाई हेप्नेको छाती प्वाल पार्छन् । आठै दिशामा आठ ओटा धनुर्धारी व्रात्यहरु (भव, शर्व, पशुपति, उग्र, रुद्र, महादेव, ईशान र वज्र) ले ढाकेका छन् । कौषीतकी ब्राह्मण (६।१-९) मा आठ ओटा रुद्रहरुका  नाम यिनै हुन् ।

गोपीनाथ राव (१९१६ इ०, एलिमेन्ट्स अफ हिन्दु आइकोनोग्राफी, ठेली २.१) ले शैव धर्मको स्वरूप यस्तो देखाएका छन् :

  • शैव धर्म भारतीय उपमहाद्वीपको सबभन्दा व्यापक र पुरानो धर्म मुख्य हो । शैव धर्मका अनेक सम्प्रदाय थिए । अहिले तिनीहरु मध्ये केही मात्र जोगिएका छन् । कुनै कुनै शैव सम्प्रदायले वैदिक मान्यता पनि पाएका थिए, तर धेरै चाहिँ वैदिक धर्म अन्तर्गत पर्दैनथे । कुनै शैव सम्प्रदायहरु वैदिक धर्मका विरोधी पनि थिए । कुनै सम्प्रदायको शिवजीलाई खुसी पार्ने तरिका सभ्य र सामान्य थियो भने, कुनै सम्प्रदायको शिवजीलाई खुसी पार्ने तरिका एकदम भयङ्कर, विरक्त लाग्दो, अरुलाई घिन लाग्दो, असामाजिक र अश्लील जस्तो अनि उदेक लाग्दो पनि थियो । ती बेग्ला बेग्लै शैव सम्प्रदायको जीवन सम्बन्धी दृष्टिकोण, आचरण र मोक्ष प्राप्तिका धारणा पनि एकदम फरक थिए (१)।
  • शिवको भैरव रूपका उपासक तान्त्रिक भक्तहरु पञ्चमकार (मद्य, मांस, मत्स्य, मिथुन, मुद्रा) को पालना गर्ने हुनाले मासु पनि खान्छन्, रक्सी पनि खान्छन् । पाशुपत सम्प्रदाय मान्ने (पशुपतिका भक्तहरु) पहिले वैदिक थिए, तर पछि अवैदिक भए (३)।
  • पाशुपत सम्प्रदाय र अघोर सम्प्रदाय अति प्राचीन हुन् । ‘अथर्वशीर्ष’ उपनिषदमा पाशुपत सम्प्रदायको एउटा विचार के लेखिएको छ भने, यो सम्पूर्ण जगत् एक दिन खरानी हुन्छ, त्यसैले पाशुपतहरु जीवनको अन्तिम सत्य मानेर आफ्नो जिउमा खरानी घस्छन् र खरानी नघसेको आफ्नो जिउले अरुलाई छुँदैनन् (४)।
  • दक्षिणका पाशुपतहरुकै बिचमा पनि वेदान्त शैवहरुले वेदान्त र उपनिषद्लाई आफ्नो दर्शनको आधार बनाएका हुन्छन्, भने आगमान्त शैवहरु चाहिँ वेद वेदान्त मान्नेहरुलाई निम्न कोटिका ठान्छन् । यसरी दक्षिण भारतमा पशुपतिका भक्तहरु नै पनि परस्पर विरोधी पाइन्छन् । कुनै शैवहरुले चाहिँ मूर्ति पूजा गर्ने शैवहरुलाई शूद्र ठान्छन् । आगमान्तीहरुले चाहिँ महिला र शूद्रहरुलाई पनि योग्य भए, दीक्षा मन्त्र दिन्छन् (६-७)। शैवहरु के ठान्दछन् भने, जसरी जन्तुहरुमा लैङ्गिक पक्षपात हुँदैन, त्यसै गरी दीक्षा लिन पुरुष र महिलामा पनि पक्षपात हुनु हुँदैन (२४)।
  • पाशुपत सम्प्रदायका साधुहरुका आचरण (विधि) मा उदेक लाग्दा अनेक कुरा पाइन्छन् :

उनीहरु दिनको तिन पल्ट जिउमा खरानी घस्छन्, खरानीमै पसारिन्छन्, ‘हाहाहुहु’ गरेर चर्को स्वरले कराउँछन्, चर्को स्वरले शिव स्तुति भट्भट्याउँछन्, ढङ्ग पुगे पनि नपुगे पनि नाच्छन्, जिब्रो बटारेर गोरु डुक्रे झैँ ‘हुडुहुडु’ गर्छन् । पाशुपत साधुहरुलाई बौलाहा जस्तै भएर हिँड्ने उपदेश पनि गुरुले दिएका हुन्छन्, जस्तै, ननिदाएका वेलामा पनि निदाए जस्तो देखिने, मागेर खाने, लकुवा भएको मान्छे झैँ थरथर काम्दै हिँड्ने, गोडामा बाथ भए झैँ खोच्याउने र धर्‍याङ्खर्‍याङ गर्ने, आइमाई देखे पछि हुरुक्क भए जस्तो देखाउने, अर्थ-न-बर्थका कुरा बड्बडाउने । आफुलाई अरु भन्दा नीचो देखाउन अनि घमन्ड र तडकभडकबाट मुक्त हुन पाशुपतहरु मागेर पनि खान्छन्, अर्काको जुठो पनि खान्छन् (२३) । अघोरपन्थीहरु लासको खप्परमा मान्छेकै मासु पनि खान्छन् अरे । दक्षिण भारतका कति शैवहरु आफ्नै लिङ्गको पनि पूजा गर्छन् अरे ।

  • पाशुपत सम्प्रदायका यस्तै आदिम आचरणको प्रभाव अवशेषका रूपमा मन्दिरका टुँडालहरुमा अश्लील जस्ता लाग्ने रतासन र शिव मन्दिर र भगवती मन्दिर परिसरमा सर्वत्र योनिर्लिङ्गका रूपमा देखिन्छन् । क्षपणकहरुले साक्षात् योनि र त्रिकोण यन्त्रको पूजा गर्छन् अनि कापालिक र दिगम्बर शैवहरुले ती दुइटैको पूजा गर्छन् (२४)। कालामुख पाशुपतहरु निधारमा कालो टीको लगाउँछन् । तिनीहरु आफुलाई मान्छे र राक्षसका सन्तान ठान्छन् । कापालिक (अघोरी) हरु उग्रवादी, उग्रपन्थी र अतिवादी पाशुपत हुन् (२५)।
  • शैवागम अनुसार (क) शैवहरु चाहिँ शिवजीको ताण्डवभूषण स्वरूपको आराधना गर्छन्, (ख) पाशुपतहरु जिउ भरि खरानी घसेका जटाजूट शिवको उपासना गर्छन्, (ग) महाव्रतहरु हाडखोडका माला लगाएका शिवजीको भक्ति गर्छन्, (घ) कालामुखहरु स्फटिक र पुत्रदीपका दानाका माला लगाएका शिवजीको पूजा गर्छन्, (ङ) वामाचारीहरु जनै लगाएर हातमा आगो बोकेका शिवजीको उपासना गर्छन्, अनि (च) भैरवहरु चाहिँ पाउमा कल्ली लगाएका र हातमा डमरु बोकेका शिवजीको आराधना गर्छन् । उल्लिखित शिवजीका सबै स्वरूप मान्नेहरुले तिन ओटै आँखा भएका शिवको ध्यान गर्छन् (२९)।
  • बेग्ला बेग्लै शैव सम्प्रदायले मान्ने भगवान् शिवका उल्लिखित सबै स्वरूपलाई विचार गर्दा शिवजीको सबभन्दा पुरानो र मौलिक स्वरूप चाहिँ पाशुपत घोर स्वरूप नै रहेछ । यी सबै किसिमका उपासकहरुले आफ्नो स्वरूप र आचरण पनि उनीहरुले मानी आएका शिवजीको स्वरूप र आचरणसँग मिलाएका रहेछन् : मसान घाटमा बेछन्द्याइलो ढङ्गले नाच्ने र गाउने, लास डढाएको खरानी जिउमा घस्ने, मरेका मान्छेका हाडखोड र खप्परले सिँगारिने, नाङ्गैभुतुङ्गै आइमाई केटाकेटीले देख्ने गरी मान्छेका बस्तीमा घुमी दिने, पार्वतीसँग भगवान् शिव बसे झैँ बिहे गरेरै पनि बस्ने, सांसारिक सुखको परित्याग गर्ने, कपालमा लट्टा पारेर जटा बनाउने, मरेका मान्छेका खप्परमा खानपिन गर्ने, काटमार पनि गर्ने, आदि । पुराणहरुमा पाइने शिवजीका यस्ता सबै आचरण कापालिक, कालामुख र वामाचारीहरुले अहिले पनि गर्छन् । शैवहरुका यिनै र यस्तै सम्प्रदायहरु चाहिँ वैदिक आर्यहरु भारतमा पस्नु भन्दा अगाडिदेखि प्रचलित सम्प्रदाय होलान् । ती शैवहरुको मोक्षको मार्ग नै यस्तै आचरण हो (२९-३०)।
  • जब वैदिक धर्म भारतमा आयो अनि उत्तर वैदिक कालमा वैदिक, जैन र बौद्ध सबै मुख्य धर्मले जीव हिंसा, मांसाहार र पञ्चमकारको विरोध गरे अनि एकातिर केही यस्ता वामाचारी शैवहरु पाखा लागे अनि घट्तै र हराउँदै गए भने, केही वामाचारी शैवहरुले चाहिँ वैदिक धर्मको प्रभावबाट वामाचार छोडेर शुद्ध शैव धर्मको विकास गरे । अर्कातिर वैदिक धर्म मान्दै आएकाहरु पनि त्यसलाई पालन गर्नु गारो मानेर परम्पराबाट बानी परेको पञ्चमकारका स्वादले आकर्षित भए अनि गति छाडेर यस्तै वामाचारी शिवमार्गी भए (३१)।

नेपालका शैव र शाक्तहरुमा त्यस्तो वामाचारले पनि ठाउँ पाएको छ । तेजेश्वर बाबु ग्वंगको सूचना अनुसार नेपालमा शैव शाक्त वामाचार काठमाडौँ उपत्यका भरि पाइन्छ, जस्तै, (क) भक्तपुरको बिस्केट जात्रा र इन्द्रजात्राको लिङ्गो, (ख) पशुपतिमा छत्रचण्डेश्वरको उन्मत्त भैरवको लिङ्गमा योनि छुवाउने चलन, (ग) होलीमा भक्तपुरको दत्तात्रेय मन्दिर अगाडि भीमसेनको लिङ्गमा पनि योनि छुवाउन जाने चलन, (घ) योनि मुद्रा र त्रिकोण यन्त्र, (ङ) भक्तपुर र थानकोटको गाई जात्राको यौनाचार काठमाडौँ र पाटनमा पनि पहिले थियो, भक्तपुरमा अझै छ । भक्तपुरमा मकैको घोगाको लिङ्ग र भोगटेका स्तन भएको घण्टाकर्ण जात्रा, (च) नेवार भाषामा ‘ठोकौँ ठोकौँ’ भन्ने अर्थ लाग्ने नारा लगाउने चलन, (छ) चण्डेश्वरी जात्रामा उन्मत्त भगवतीको जात्रा, अनि (ज) मन्दिरका टुँडालहरुमा रतासन । अश्लील जस्तो लाग्ने यस्तो जात्राको व्याख्या गर्दै तेजेश्वरजी के भन्छन् भने,  जाडा ठाउँमा जन सङ्ख्या बढाउन यसरी युवाहरुलाई उत्तेजित पार्न यस्तो उर्वरतामुखी धर्मको विकास भएको हो ।

शिव पुराणमा त्यति नपाइने शिव स्वरूपको यो ऐतिहासिक विकास हेर्दा के देखिन्छ भने, आर्यहरुको सबभन्दा पहिलो अवैदिक आर्य समूहलाई त्यस पछि आउने आर्यहरुले विस्थापित गर्दै गए । जति पर ती आर्यहरु गए, त्यति त्यहाँका बासिन्दासँग सांस्कृतिक लेनदेन गर्दै जाँदा तिनीहरुका शिवको स्वरूपमा कति हो कति फरक पर्‍यो । गोपीनाथ रावले भने झैँ सबभन्दा पुरानो शैव धर्म असम, दक्षिण भारत, हिमालय र कुनाकाप्चामा पुगे पनि त्यसले आफ्नो आदिम स्वरूप देखाई रहेकै रहेछ, जसलाई पछि आउने आर्यहरुले अश्लील, असभ्य र गतिछाडा ठानेका रहेछन् ।